Quy mô sản xuất vượt trước năng lực kiểm định
Kiểm định sâm Ngọc Linh là quá trình xác thực danh tính, nguồn gốc và chất lượng sản phẩm bằng cách đối chiếu đặc điểm thực tế với hồ sơ vùng trồng, đồng thời phân tích mẫu khi cần thiết. Khoảng trống hiện nay không nằm ở việc thiếu người có kinh nghiệm, mà ở chỗ vùng sản xuất lớn chưa có trung tâm chuyên nghiệp tại chỗ để kiểm tra kịp thời và nhất quán. Thành phố Đà Nẵng có khoảng 1.500ha rừng trồng sâm Ngọc Linh nhưng chưa có trung tâm kiểm định chuyên biệt. Riêng xã Trà Linh có 35 nhóm hộ trồng sâm trên 374ha rừng và 14 doanh nghiệp với gần 312ha. Đây không còn là quy mô có thể dựa chủ yếu vào nhận biết thủ công. Khi sản xuất hướng tới hàng hóa chuyên nghiệp, năng lực xác thực phải phát triển song hành; nếu không, sản lượng lớn sẽ không tự động tạo ra thị trường đáng tin.
Kinh nghiệm hữu ích, nhưng không đủ để bảo vệ người mua
Tại các phiên chợ, tổ thẩm định và người dân chủ yếu dựa vào hình thái, quan sát trực tiếp và kinh nghiệm; khách mua cũng thường tin vào uy tín của hộ trồng. Cách làm này có giá trị như lớp sàng lọc ban đầu, nhưng không thể thay thế phép xác thực có hồ sơ và kết quả kiểm nghiệm. Khi sâm tự nhiên, sâm trồng bán tự nhiên và sâm sinh khối cùng xuất hiện, việc phân biệt càng phức tạp; tình trạng mạo danh, trộn lẫn rồi gắn tên sâm Ngọc Linh để bán giá cao gây khó cho cả người tiêu dùng lẫn cơ quan quản lý. Hệ quả là người mua phải tự gánh phần lớn rủi ro, còn người trồng làm đúng cũng khó chứng minh giá trị sản phẩm. Chất lượng sâm Ngọc Linh vì thế không chỉ là chuyện của từng củ sâm: đó còn là nền tảng để bảo vệ uy tín chung của vùng trồng.
Kiểm định phải thiết thực với sản lượng và tốc độ giao dịch
Kiểm định hiệu quả cần kết hợp nhiều tầng: nhận diện hình thái, đối chiếu hồ sơ nguồn gốc và vùng trồng, rồi lấy mẫu phân tích khi có dấu hiệu nghi ngờ. Một tổ kiểm định gồm 12 thành viên do Sở Công thương thành phố Đà Nẵng thành lập đã áp dụng các bước kiểm tra này tại hoạt động giao thương; trường hợp nghi vấn được đề xuất lấy mẫu giám định. Tuy nhiên, giải trình tự gen dù có độ chính xác cao cần 5–10 ngày và chi phí 4–7 triệu đồng mỗi mẫu, nên khó đáp ứng việc kiểm tra nhanh số lượng lớn. Bởi vậy, đầu tư không thể chỉ dừng ở thiết bị hay một phép thử đắt tiền. Cần xây dựng quy trình phân tầng, cơ sở dữ liệu nguồn gốc, nhân lực chuyên môn và năng lực trả kết quả phù hợp với quy mô sản xuất. Kiểm định phải đủ tin cậy nhưng cũng đủ nhanh, nếu muốn trở thành công cụ thực tế cho người mua và người trồng.
Dự án còn dang dở, khoảng trống cần được lấp bằng năng lực thật
Tháng 5/2024, tỉnh Quảng Nam trước đây điều chỉnh, bổ sung chủ trương đầu tư dự án bảo tồn, kiểm định sâm Ngọc Linh tại huyện Nam Trà My trước đây; đến nay dự án vẫn chưa hoàn thành. Địa phương cũng đã phê duyệt đề án nâng cao năng lực Trung tâm Dược liệu sâm Ngọc Linh, bổ sung chức năng kiểm nghiệm và kiểm định bên cạnh nhiệm vụ bảo tồn nguồn gen, phát triển giống cho sản xuất và vùng trồng. Đây là hướng đi đúng, nhưng điều quyết định là thời điểm triển khai và năng lực vận hành, không phải tên gọi của cơ sở. Trong lúc chờ đợi, chất lượng sản phẩm tại một số phiên chợ vẫn do người bán tự chịu trách nhiệm, còn người mua phải tìm cơ sở kiểm tra ở xa khi cần. Một vùng sâm quy mô lớn cần dịch vụ kiểm định ngay tại chỗ, tiếp cận được và đáp ứng được nhu cầu thường xuyên.
Kết luận, khoảng trống kiểm định đang làm suy yếu mối liên kết giữa sản xuất, thị trường và niềm tin. Muốn phát triển vùng trồng sâm bền vững, cần sớm hoàn thiện trung tâm kiểm định cùng quy trình xác thực phù hợp với sản lượng thực tế. Không có năng lực đó, danh tiếng của sâm Ngọc Linh sẽ tiếp tục phải dựa vào lời cam kết và cảm quan—những căn cứ quá mong manh cho một sản phẩm giá trị cao.
