Mở cửa đại học phải bắt đầu từ quyền được học
Giáo dục đại học mở là mô hình bảo đảm mọi người có cơ hội tiếp cận tri thức, phát triển năng lực và đóng góp cho xã hội, bất kể điều kiện kinh tế, giới tính hay nơi sinh sống. Đây là thước đo cần thiết hơn số lượng khóa học được đưa lên mạng. Tại Hà Nội, OpenAP 2026 quy tụ khoảng 450 đại biểu và 30 diễn giả quốc tế, đặt trọng tâm vào thúc đẩy giáo dục đại học công bằng, bao trùm ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Hội thảo hướng tới kết nối học thuật, mở rộng hợp tác quốc tế và chia sẻ tri thức để tăng cơ hội tiếp cận giáo dục chất lượng. Thông điệp ấy đáng chú ý bởi tri thức và công nghệ lan truyền nhanh, nhưng bất bình đẳng và khoảng cách số cũng có nguy cơ lớn thêm. Một nền giáo dục được gọi là mở chỉ có ý nghĩa khi cánh cửa ấy dùng được với những người vốn khó bước vào đại học.
Học liệu mở và khóa học trực tuyến vượt rào cản địa lý
Học liệu mở và khóa học trực tuyến có thể đưa bài giảng vượt khỏi giới hạn khuôn viên, giúp người học ở xa trường tiếp cận kiến thức và cập nhật kỹ năng theo nhịp sống của mình. Các khóa học trực tuyến mở đại chúng đã xuất hiện từ năm 2008; tại Việt Nam, trong 5 năm gần đây, một trường đại học xây dựng hàng trăm khóa học loại này, thu hút hàng triệu lượt truy cập và khoảng 20.000 tài khoản đăng ký. Một khóa học miễn phí về kỹ năng tương tác với trí tuệ nhân tạo cũng hướng tới cộng đồng, kể cả người không có nền tảng kỹ thuật. Những ví dụ ấy cho thấy học tập suốt đời có thể thành trải nghiệm cụ thể, không chỉ là khẩu hiệu. Ứng dụng di động còn giúp truy cập nội dung mọi lúc, mọi nơi. Nhưng khả năng tiếp cận không thể chỉ được tính bằng lượt truy cập: học liệu phải có chất lượng, dễ dùng và phù hợp với nhu cầu người học.
Công nghệ không tự tạo ra công bằng
Một khóa học có thể mở trên mạng nhưng vẫn nằm ngoài tầm với của người thiếu thiết bị, kết nối ổn định hoặc kỹ năng số. Vì vậy, số hóa không đồng nghĩa với bao trùm. Chênh lệch kinh tế - xã hội, hạ tầng công nghệ và năng lực số vẫn tạo khoảng cách trong tiếp cận giáo dục. Giáo sư, tiến sĩ Hoàng Anh Tuấn cảnh báo rằng công nghệ có thể tháo gỡ rào cản nhưng không tự bảo đảm công bằng. Điều đó buộc các trường phải thiết kế hỗ trợ cùng với việc đưa học liệu lên nền tảng: bảo đảm người học vùng sâu, vùng xa và vùng đồng bào dân tộc thiểu số có thể tiếp cận tài nguyên chất lượng với chi phí phù hợp. Cũng cần hướng dẫn khai thác, duy trì phương án học tập khi kết nối hạn chế và tạo môi trường để người học đặt câu hỏi, hợp tác, phát triển tư duy phản biện. Nếu không, công nghệ có thể nhân rộng cơ hội cho người đã có lợi thế, đồng thời làm người khác tụt lại.
Thách thức là đưa chính sách vào giảng đường
Bài toán khó nhất không còn là tuyên bố ủng hộ giáo dục mở, mà là biến định hướng thành việc làm thường nhật trong trường đại học. Tại OpenAP 2026, tiến sĩ Trương Ngọc Tường Vi nhấn mạnh yêu cầu chuyển giáo dục mở từ chính sách thành hành động thực chất; bà cũng lưu ý chính sách không tự quyết định kết quả cuối cùng. Thông tư 61, có hiệu lực từ ngày 1/9/2026 theo tài liệu hội nghị, đặt trách nhiệm xây dựng hạ tầng học liệu mở kết nối cổng thông tin quốc gia lên các cơ sở giáo dục đại học. Các mục tiêu đến năm 2030 gồm hơn 60% cơ sở đại học đóng góp học liệu, hơn 40% ngành đào tạo có tài liệu mở, tối thiểu 600 học liệu chất lượng cao cấp quốc gia và hơn 75% giảng viên, người học chủ động khai thác tài nguyên. Muốn những con số ấy có ý nghĩa, trường cần công nhận công sức biên soạn của giảng viên, hỗ trợ bản quyền và tái sử dụng học liệu, đồng thời đo lường người học nào vẫn chưa tiếp cận được.
OpenAP 2026 nhắc rằng giáo dục đại học mở không được đánh giá chỉ bằng kho tài nguyên hay nền tảng mới, mà bằng việc ai có thể học và học được đến đâu. Khóa học trực tuyến và chia sẻ học liệu mở rộng cánh cửa, song sự bao trùm đòi hỏi hạ tầng phù hợp, hỗ trợ năng lực số và trách nhiệm thực thi trong từng giảng đường. Nếu thiếu những điều kiện ấy, chính công nghệ được kỳ vọng xóa rào cản có thể dựng thêm rào cản khác. Kết luận cần rõ ràng: mở giáo dục chỉ thành công khi người học ít lợi thế nhất cũng có cơ hội tham gia, tiến bộ và hoàn thành việc học.
