Dinh dưỡng học đường: tham vọng lớn, khoảng cách càng rõ
Dinh dưỡng học đường là hệ thống chính sách, hoạt động và bữa ăn học sinh được tổ chức trong nhà trường nhằm bảo đảm trẻ em được cung cấp đủ năng lượng, vi chất, an toàn thực phẩm và giáo dục thói quen ăn uống lành mạnh gắn với theo dõi sức khỏe, vận động thể lực và phối hợp giữa gia đình, nhà trường, y tế.
Chương trình Sức khỏe học đường giai đoạn 2026–2035 đặt mục tiêu xây dựng môi trường học tập an toàn, lành mạnh, giúp học sinh được bảo vệ và chăm sóc sức khỏe toàn diện. Nghị quyết, luật và các quyết định mới đã định hình một khung chính sách sức khỏe học sinh khá đầy đủ, trong đó nhấn mạnh nhân rộng mô hình bữa ăn học sinh bảo đảm dinh dưỡng hợp lý, gắn với vận động thể lực và theo dõi tình trạng dinh dưỡng. Vấn đề nằm ở chỗ: trên giấy, chúng ta đang nói về chăm sóc toàn diện; ngoài sân trường, nhiều nơi vẫn chỉ lo sao cho trẻ ăn đủ no, không ngộ độc. Khi chính sách đi nhanh hơn năng lực thực thi, dinh dưỡng học đường dễ dừng ở khẩu hiệu.
Nhân lực y tế trường học: “nút thắt cổ chai” của bữa ăn học sinh
Muốn nâng chất dinh dưỡng học đường, phải có người hiểu dinh dưỡng ngay trong trường. Thế nhưng thực tế cho thấy nhân lực y tế học đường đang là điểm nghẽn lớn. Giai đoạn 2019–2025, nhân viên y tế trường học chuyên trách chỉ chiếm 50,7%, trong đó khoảng 30% có chuyên môn y tế và mới 38,5% được bồi dưỡng theo quy định. Đây là con số biết nói: một nửa trường học thiếu người chuyên trách, và đa số người “đứng mũi chịu sào” lại chưa được đào tạo bài bản về dinh dưỡng hay an toàn thực phẩm trường học.
Khi chỉ 80% cơ sở giáo dục có phòng y tế đủ thiết bị sơ cấp cứu và thuốc thiết yếu, kỳ vọng họ còn theo dõi tăng trưởng, tư vấn khẩu phần, kiểm soát an toàn thực phẩm trường học là quá tải. Bữa ăn học sinh vì thế dễ bị giao khoán cho bếp và nhà cung cấp, trong khi người có thẩm quyền chuyên môn thì thiếu hoặc yếu. Nếu nhân lực y tế không được ưu tiên đúng nghĩa, mọi diễn đàn về dinh dưỡng học đường sẽ khó đi tới bữa ăn cụ thể trên khay.
Khung pháp lý và phối hợp liên ngành: chính sách tốt nhưng thiếu “xương sống”
Không thể trách riêng nhà trường khi nhiều quy định về dinh dưỡng học đường vẫn rời rạc. Chương trình Sức khỏe học đường đặt ra 6 nhóm nhiệm vụ: hoàn thiện chính sách, ưu tiên nhân lực, nâng cấp cơ sở vật chất, tăng cường truyền thông, ứng dụng công nghệ, và phối hợp liên ngành, huy động nguồn lực xã hội. Điều này gián tiếp thừa nhận: khung pháp lý và cơ chế phối hợp hiện tại chưa đủ mạnh để biến chính sách sức khỏe học sinh thành nếp sinh hoạt hàng ngày trong trường.
Kinh nghiệm các mô hình điểm bữa ăn học đường cho thấy, khi quy trình chế biến được tiêu chuẩn hóa, nhân viên bếp được đào tạo và có cơ chế phối hợp liên ngành rõ ràng, bếp ăn bán trú trở thành một mắt xích quan trọng của hệ thống chăm sóc sức khỏe học đường. Ngược lại, khi thiếu quy định cụ thể về trách nhiệm, giám sát và nguồn lực, nhà trường dễ rơi vào thế “mạnh ai nấy làm”. Việc đề xuất xây dựng luật về dinh dưỡng học đường chính là nỗ lực tạo một “xương sống” pháp lý ổn định và dài hạn – nếu bỏ lỡ, chúng ta sẽ tiếp tục xử lý từng vụ ngộ độc thay vì quản lý cả hệ thống an toàn thực phẩm trường học.
Từ “ăn no, ăn sạch” tới “ăn theo tầm vóc”
Chiều cao người Việt đã cải thiện, nhưng vẫn ở nhóm thấp trên thế giới: nam trung bình 168,1 cm, nữ 156,2 cm, tăng lần lượt 3,7 cm và 2,6 cm sau 10 năm. Dù là tín hiệu tích cực, mức tăng này vẫn chưa đủ để bứt phá tầm vóc. Chuẩn hóa và nâng cao chất lượng bữa ăn học đường được xem là nền tảng để xây dựng thế hệ học sinh khỏe mạnh, cao lớn hơn trong tương lai. Thế nhưng ở nhiều nơi, bữa ăn học sinh vẫn được thiết kế theo logic: đủ no, hợp vệ sinh, giá “chấp nhận được” – nghĩa là thiên về an toàn thực phẩm, ít quan tâm đến cấu trúc dinh dưỡng dài hạn.
Các chuyên gia nhấn mạnh bữa ăn học đường phải tính đến tầm vóc, không chỉ chuyện “ăn đủ”. Một suất ăn cần được xây dựng theo nhu cầu phát triển của từng lứa tuổi, bảo đảm cân đối năng lượng, protein, chất béo, carbohydrate, vitamin và khoáng chất. Nói cách khác, không thể dùng một khẩu phần chung cho mọi trẻ, bất kể cân nặng, chiều cao hay mức độ vận động. Khi nhà trường thiếu công cụ số để đánh giá tình trạng dinh dưỡng và thiết kế thực đơn cân bằng, yêu cầu “ăn theo tầm vóc” dễ bị giản lược thành vài món thêm bớt trên khay.
Đa chủ thể, một mục tiêu: kết nối trường học, gia đình và cộng đồng
Không một trường học nào có thể gánh trọn câu chuyện dinh dưỡng học đường. Ngành giáo dục đã đề xuất hoàn thiện quy định về dinh dưỡng học đường và bữa ăn bán trú, xây dựng công cụ số để quản lý sức khỏe và thực đơn, đồng thời củng cố phối hợp giữa giáo dục, y tế và địa phương. Một cơ chế quản trị liên ngành với sự tham gia của các bộ, chính quyền địa phương và tổ chức xã hội được xem là điều kiện để biến mục tiêu trên giấy thành thay đổi trong từng bữa ăn học sinh.
Thực tiễn tại một số địa phương cho thấy, khi chính quyền chỉ đạo thống nhất, nhà trường phối hợp chặt với gia đình, doanh nghiệp và các tổ chức xã hội, công tác sức khỏe học đường tạo được chuyển biến rõ nét và bền vững. Hơn 95% giáo viên và phụ huynh tham gia mô hình điểm đã cải thiện kiến thức, thái độ về dinh dưỡng hợp lý – con số này chứng minh: truyền thông và đồng hành có thể thay đổi hành vi. Bước tiếp theo không nên chỉ là thêm một hội thảo, mà là cam kết ràng buộc trách nhiệm, ngân sách và chỉ số đánh giá cụ thể cho từng bên. Khi mọi chủ thể cùng chia sẻ trách nhiệm, khoảng cách từ chính sách đến bữa ăn thực tế mới có cơ hội được thu hẹp.
