Giáo dục quốc phòng an ninh: từ môn học bắt buộc đến quyết định cấm dạy trực tuyến
Giáo dục quốc phòng an ninh là môn học và nội dung giáo dục được triển khai xuyên suốt từ tiểu học đến đại học, kết hợp lý thuyết với thực hành quân sự, rèn luyện kỷ luật, tinh thần tập thể và ý thức bảo vệ Tổ quốc, được coi là thành tố cơ bản, quan trọng của nền quốc phòng toàn dân và an ninh nhân dân. Điểm mấu chốt trong dự thảo thông tư giáo dục mới của Bộ Giáo dục Đào tạo là quy định không tổ chức dạy học trực tuyến đối với môn giáo dục quốc phòng an ninh, trừ trường hợp được Bộ cho phép. Đây không chỉ là một điều khoản kỹ thuật, mà là thông điệp chính sách: quốc phòng an ninh không thể dạy chủ yếu qua màn hình. Quan điểm này cần được bàn luận nghiêm túc vì nó sẽ tác động trực tiếp đến kế hoạch dạy học, đầu tư cơ sở vật chất của nhà trường và thói quen học tập đã quen với dạy học trực tuyến sau đại dịch.
Tại sao Bộ siết chặt dạy học trực tuyến với giáo dục quốc phòng an ninh?
Lý do cốt lõi của việc cấm dạy học trực tuyến môn giáo dục quốc phòng an ninh nằm trong chính nguyên tắc dạy học mà dự thảo nêu ra: phải bảo đảm sự thống nhất giữa lý luận với thực tiễn, giữa lý thuyết với thực hành, kết hợp kỹ thuật với chiến thuật, động tác với tư tưởng và tác phong; dạy kỹ năng chuyên môn gắn với giáo dục ý thức tổ chức kỷ luật, tinh thần tập thể. Những yêu cầu này khó có thể đạt được qua các buổi học qua màn hình, nơi người học bị giới hạn trong không gian cá nhân, không thao trường, không đội hình, không trực tiếp tương tác với môi trường quân sự. Việc gắn giáo dục tại trường, trung tâm giáo dục quốc phòng an ninh với giáo dục thực tế tại đơn vị quân đội, công an, tham quan bảo tàng, nhà truyền thống, di tích lịch sử càng củng cố luận điểm rằng trải nghiệm trực tiếp là phần không thể thay thế của môn học. Nói cách khác, Bộ hy sinh sự linh hoạt của dạy học trực tuyến để giữ lại tính chân thực, tính rèn luyện của giáo dục quốc phòng an ninh.
Môn học bắt buộc và tích hợp: thay đổi lớn với lịch học và chương trình
Dự thảo xác định giáo dục quốc phòng an ninh là môn học chính khóa, bắt buộc trong trường trung học phổ thông, cơ sở giáo dục nghề nghiệp và cơ sở giáo dục đại học. Đồng thời, ở tiểu học và trung học cơ sở, nội dung giáo dục quốc phòng an ninh được lồng ghép thông qua các môn học, hoạt động giáo dục, phù hợp với đặc điểm tâm lý, sinh lý lứa tuổi và không làm thay đổi khung chương trình giáo dục phổ thông. Quy định dạy tập trung theo bài với các nội dung thực hành, nhưng không quá 3 tiết/buổi/tuần ở trung học phổ thông, trung học nghề, trung cấp và các cơ sở thực hiện chương trình THPT cho thấy Bộ muốn môn học này có sự hiện diện rõ ràng nhưng không chiếm quá nhiều thời lượng chương trình. Đồng thời, ở cao đẳng, đại học và trung tâm giáo dục quốc phòng an ninh, việc học, quản lý, rèn luyện, ăn, ở, sinh hoạt tập trung theo nếp sống quân sự với lớp thực hành không quá 45 sinh viên tạo ra một mô hình đào tạo mang tính "nhập vai" sâu hơn. Ở chiều tích cực, học sinh, sinh viên sẽ có trải nghiệm thực tế mạnh; ở chiều khó khăn, nhà trường phải bố trí thời khóa biểu, giảng đường, thao trường và đội ngũ giáo viên bài bản hơn.
Miễn học, hoãn học: linh hoạt cần thiết nhưng cũng là bài toán quản lý
Không phải mọi học sinh, sinh viên đều buộc phải học đầy đủ môn giáo dục quốc phòng an ninh. Dự thảo quy định cụ thể các đối tượng được miễn học, như học sinh, sinh viên là sĩ quan dự bị, sĩ quan quân đội, sĩ quan công an, quân nhân chuyên nghiệp, người tốt nghiệp các chuyên ngành quân sự cơ sở, cử nhân chuyên ngành giáo dục quốc phòng an ninh, người nước ngoài, người đào tạo văn bằng thứ hai đã hoàn thành chương trình tương ứng. Một số đối tượng được miễn học và miễn thi thực hành kỹ năng quân sự như tu sĩ tôn giáo, người có thương tật, khuyết tật bẩm sinh, bệnh mãn tính làm hạn chế chức năng vận động có giấy chứng nhận, người đã hoàn thành nghĩa vụ quân sự hoặc tham gia công an nhân dân. Ngoài ra còn có các trường hợp được tạm hoãn học: học sinh, sinh viên đang học ở nước ngoài hoặc tại trường nước ngoài ở Việt Nam, người bị ốm đau, tai nạn, thiên tai, hỏa hoạn, phụ nữ mang thai và trong thời gian nghỉ thai sản. Những ngoại lệ này thể hiện sự nhân văn và linh hoạt, nhưng cũng đặt ra yêu cầu quản lý hồ sơ, minh chứng và bố trí học bù khá phức tạp cho các cơ sở giáo dục.
Tác động tới học sinh, nhà trường và thông điệp chính sách
Với học sinh, sinh viên, quy định không dạy giáo dục quốc phòng an ninh theo hình thức dạy học trực tuyến khiến việc tham gia học tập trở nên bắt buộc về mặt thời gian và không gian: phải có mặt tại trường hoặc trung tâm, phải tham gia ít nhất 80% thời lượng môn học và đạt điểm trung bình từ 5,0 trở lên ở bài kiểm tra thường xuyên và định kỳ mới được dự thi kết thúc môn. Với sinh viên, chứng chỉ giáo dục quốc phòng an ninh là một trong những điều kiện để xét tốt nghiệp trình độ cao đẳng, đại học, biến môn học này thành "tấm vé" không thể thiếu trên đường ra trường. Với nhà trường, dự thảo tăng các yêu cầu về đề án tổ chức đào tạo, mặt bằng thao trường, cơ sở vật chất, đội ngũ quản lý, nhà giáo và phải được Bộ Giáo dục Đào tạo giao nhiệm vụ đào tạo môn học này. Thông điệp chính sách khá rõ: giáo dục quốc phòng an ninh không phải nội dung trang trí, mà là trụ cột chiến lược; vì vậy, nó cần được tổ chức như một hoạt động rèn luyện thực sự, chứ không phải một khóa học trực tuyến tiện lợi. Câu hỏi còn lại là hệ thống giáo dục có đủ nguồn lực để đáp ứng các yêu cầu đó hay không.
