Một nữ trung tá ca sĩ và thông điệp vượt khỏi khuôn mẫu
Nữ Trung tá Đỗ Thị Phương Mai là ca sĩ soprano, Trưởng khoa Thanh nhạc Đại học Văn hóa Nghệ thuật Quân đội, đồng thời là nghệ sĩ thanh nhạc quốc tế với nhiều giải thưởng, tiêu biểu cho hình ảnh người phụ nữ quân đội hiện đại vừa kỷ luật, trí tuệ, vừa giàu cảm xúc nghệ thuật.
Điều đáng nói ở Phương Mai không chỉ là bảng thành tích, mà là cách chị phá vỡ định kiến: quân nhân thì khô cứng, nghệ sĩ thì bay bổng. Ở chị, hai thế giới đó không triệt tiêu nhau mà bổ sung cho nhau, tạo nên một hình mẫu nữ trung tá ca sĩ rất riêng. Với quân hàm Trung tá, học vị Thạc sĩ và vị trí Trưởng khoa Thanh nhạc tại Đại học Văn hóa Nghệ thuật Quân đội, chị chứng minh con đường nghệ thuật hàn lâm hoàn toàn có thể đi cùng sự nghiệp quân ngũ bền vững. Chính lựa chọn sống “hai đời” – đời quân nhân và đời nghệ sĩ – khiến câu chuyện của Phương Mai đáng để suy nghĩ hơn là chỉ ngưỡng mộ.
Giọng soprano Việt Nam hiếm có được tôi luyện từ giảng đường đến đấu trường quốc tế
Xuất phát điểm của Phương Mai là sinh viên Đại học Văn hóa Nghệ thuật Quân đội; tốt nghiệp xuất sắc, chị được giữ lại giảng dạy, rồi tiếp tục sang Học viện Âm nhạc quốc gia Gnesin ở Moskva học Thạc sĩ và thực tập sinh sau đại học. Đây không phải lộ trình dễ dàng, mà là chuỗi năm tháng kỷ luật, cạnh tranh và liên tục va chạm với chuẩn mực thanh nhạc quốc tế. Chính môi trường đó mài sắc giọng soprano Việt Nam hiếm có của chị, với chất giọng dày, sáng và âm lượng rất tốt như nhận xét của NSƯT Lan Anh.
Thành tích của chị trên bản đồ thanh nhạc quốc tế không phải là những danh hiệu “cho đẹp hồ sơ” mà là dấu mốc khẳng định vị thế. Năm 2009, chị giành giải Nhất Cuộc thi hát Thính phòng - Nhạc kịch toàn quốc lần thứ IV. Năm 2013, chị đoạt giải Nhì cuộc thi âm nhạc cổ điển quốc tế lần thứ XIV ở Moskva, Nga; tiếp đó là giải Nhì cuộc thi âm nhạc cổ điển quốc tế lần thứ V tại Warszawa, Ba Lan. Một nguồn tin cho biết: "Trong thời gian học tập, Phương Mai giành giải Nhì cuộc thi âm nhạc cổ điển quốc tế tại Moskva năm 2013, giải Nhất tại Liên bang Nga năm 2017 và giải Nhì tại Ba Lan". Những kết quả ấy cho thấy chị không chỉ đại diện cho một cá nhân, mà còn là gương mặt góp phần đặt thanh nhạc Việt Nam vào bản đồ các sân khấu hàn lâm.
Từ chiến hào chuyên môn đến giảng đường: người “xây nền” cho thế hệ ca sĩ mới
Trở về nước, Phương Mai không chọn con đường chỉ biểu diễn, mà chấp nhận gánh thêm trách nhiệm đào tạo – một lựa chọn đòi hỏi hy sinh không ít hào quang cá nhân. Năm 2019, chị được giao trọng trách Trưởng khoa Thanh nhạc Trường Đại học Văn hóa Nghệ thuật Quân đội, ở tuổi nghề mà nhiều ca sĩ khác còn đang mải miết chạy show. Việc một nghệ sĩ trẻ đã kinh qua các cuộc thi thanh nhạc quốc tế đứng ở vị trí lãnh đạo khoa cho thấy nhà trường đặt niềm tin vào năng lực chuyên môn lẫn tư duy đào tạo của chị.
Điểm đáng chú ý là Phương Mai không giữ khoa theo kiểu hành chính, mà chủ động “làm mới” chương trình. Chị là người đề xuất và xây dựng môn Kỹ năng xây dựng hình ảnh cho nghệ sĩ biểu diễn thanh nhạc, đưa vào giảng dạy chính thức cho sinh viên. Quan điểm của chị rất rõ: trong thời đại hình ảnh lên tiếng mạnh mẽ, một ca sĩ hàn lâm không thể chỉ biết hát hay mà bỏ qua cách xuất hiện, giao tiếp, ứng xử trước công chúng. Đây là bước đi cho thấy chị muốn sinh viên thanh nhạc không bị “đóng khung” trong phòng tập, mà sẵn sàng bước ra đời sống âm nhạc chuyên nghiệp.
“Lời yêu cho con”: khi một giọng soprano quốc tế chọn hát đời thường
Giữa bộn bề quản lý và giảng dạy, Phương Mai vẫn kiên quyết giữ phần “sân khấu” cho riêng mình. Mới đây, chị giới thiệu MV "Lời yêu cho con" – sáng tác của nhạc sĩ Đức Trịnh – như món quà âm nhạc nhân dịp Ngày Phụ nữ Việt Nam 20/10. Ca khúc từng mang về cho chị Huy chương Vàng tại Liên hoan âm nhạc toàn quốc do Hội Nhạc sĩ Việt Nam tổ chức. Điều đáng nói là thay vì phô diễn kỹ thuật thanh nhạc quốc tế, chị chọn cách hát gần gũi, đời thường, dựa trên trải nghiệm của một người mẹ, khai thác câu chuyện tình mẫu tử và hành trình đồng hành cùng con lớn lên.
Tại sự kiện ra mắt, NSND Hà Thuỷ – người từng trực tiếp chứng kiến quá trình học tập của chị tại Nga – đánh giá cao cả thành tích lẫn bản lĩnh chuyên môn mà Phương Mai thể hiện, nhấn mạnh rằng kết quả chị giành được luôn khiến nhà trường tự hào và rằng khi trở về trường làm giảng viên, chị đã phát huy trọn vẹn nền tảng thính phòng cổ điển để truyền cảm hứng cho học sinh. Nhận xét này cho thấy MV mới không chỉ là sản phẩm cá nhân, mà còn là “bài học sống” cho học trò: một nghệ sĩ hàn lâm vẫn có thể chạm đến trái tim công chúng bằng câu chuyện giản dị, nếu dám bước ra khỏi vùng an toàn kỹ thuật.
Cầu nối giữa quân đội và thanh nhạc quốc tế: lựa chọn không dành cho người nửa vời
Nhìn vào lịch trình và vai trò của Phương Mai, dễ thấy đây không phải là cuộc chơi của người nửa vời. Chị vừa mang quân hàm Trung tá, vừa là Trưởng khoa Thanh nhạc, vừa là ca sĩ hoạt động biểu diễn và dự thi các sân khấu thanh nhạc quốc tế. Năm 2020, chị còn đoạt giải Ba cuộc thi “Giọng hát vàng” tại Hội thao quân sự quốc tế Army Games ở Nga – một sân chơi kết hợp rõ nét giữa môi trường quân đội và nghệ thuật. Đó là minh chứng sống động cho việc quân nhân hoàn toàn có thể là cầu nối văn hóa, chứ không chỉ là lực lượng bảo vệ biên cương.
Ở hậu trường, chị có một gia đình cùng hoạt động âm nhạc: chồng là ca sĩ Tùng Lâm, cũng là giảng viên tại Đại học Văn hóa Nghệ thuật Quân đội. Sự đồng hành này giúp chị cân bằng vai trò người vợ, người mẹ với trách nhiệm nghề nghiệp – điều mà nhiều nữ nghệ sĩ thường phải đánh đổi. Khi NSƯT Lan Anh bày tỏ mong muốn Phương Mai “hát nhiều hơn nữa, biểu diễn nhiều hơn nữa” vì nếu không sẽ rất lãng phí một giọng hát đẹp, đó không chỉ là lời khen mà còn là lời nhắc: xã hội cần những hình mẫu như chị – những người dám đi con đường khó, để chứng minh rằng quân đội và nghệ thuật hàn lâm có thể gặp nhau trên cùng một sân khấu.
