Nhu cầu bồi dưỡng giáo viên tăng cao: cảnh báo từ TALIS
Nhu cầu bồi dưỡng giáo viên về kỹ năng sư phạm và công cụ số giáo dục là xu hướng thể hiện sự đòi hỏi cấp thiết phải tái định nghĩa năng lực nghề nghiệp của nhà giáo trong bối cảnh đổi mới chương trình và chuyển đổi số diễn ra đồng thời trên phạm vi toàn hệ thống. Sau khi kết quả TALIS được công bố, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã xây dựng Báo cáo quốc gia chương trình đánh giá quốc tế về dạy và học chu kỳ 2024. Đây không phải bản thống kê trung lập, mà là tấm gương soi rõ những lỗ hổng năng lực mà chính giáo viên đang cảm nhận trong lớp học mỗi ngày. Việc 58,56% giáo viên cho biết có nhu cầu bồi dưỡng cao về kỹ năng sư phạm, sử dụng tài nguyên và công cụ số là một con số đủ lớn để coi là cảnh báo: nếu việc bồi dưỡng giáo viên không thay đổi, chất lượng dạy học sẽ bị tụt hậu so với tốc độ chuyển đổi số và yêu cầu của chương trình mới.
TALIS 2024: bức tranh toàn cảnh về đội ngũ và môi trường dạy học
Điểm đáng chú ý của TALIS 2024 là quy mô khảo sát tương đối rộng với khoảng 4.500 giáo viên và 202 hiệu trưởng trung học cơ sở tại 202 trường thuộc 58/63 tỉnh, thành phố. Điều này giúp dữ liệu phản ánh xu hướng chung về phát triển đội ngũ giáo viên, thay vì chỉ là vài trường hợp điển hình. Báo cáo cho thấy 95,35% giáo viên có trình độ đại học trở lên, chủ yếu được đào tạo sư phạm chính quy. Đội ngũ hiện không thiếu bằng cấp, nhưng thiếu cơ hội phát triển nghề nghiệp liên tục gắn với thực tiễn lớp học. Khảo sát cũng cho thấy 64,45% giáo viên đã dùng AI trong 12 tháng trước khảo sát, cao hơn nhiều so với mức trung bình khoảng 36% của OECD. "64,45% giáo viên đã sử dụng AI trong dạy học nhưng gần một nửa vẫn cảm thấy cần bồi dưỡng thêm về công cụ số và kỹ năng sư phạm" là câu chuyện về việc dùng công nghệ mà chưa đủ chiều sâu sư phạm. Các nhà quản lý đã nhấn mạnh rằng các chỉ báo TALIS là trải nghiệm và nhận định, không phải thước đo trực tiếp chất lượng giảng dạy. Chính vì vậy, dữ liệu phải được kết nối với nghiên cứu thực tiễn lớp học và kết quả học sinh để dẫn tới chính sách bồi dưỡng giáo viên hiệu quả hơn.
Kỹ năng sư phạm số: ưu tiên hàng đầu nhưng chưa được chuẩn hóa
Khi gần 60% giáo viên tự nhận có nhu cầu cao về bồi dưỡng kỹ năng sư phạm gắn với tài nguyên và công cụ số giáo dục, thông điệp rất rõ: chuyển đổi số trong giáo dục không thể chỉ là trang bị thiết bị và phần mềm. Khoảng 43,89% giáo viên cũng có nhu cầu cao về kỹ năng sử dụng AI cho dạy và học, cho thấy công cụ số đã đi trước năng lực sử dụng có trách nhiệm và hiệu quả. Một mặt, đây là cơ hội để thiết kế các chương trình bồi dưỡng giáo viên tập trung vào năng lực sư phạm số: biết chọn lọc, thiết kế và tổ chức hoạt động học bằng công nghệ thay vì chỉ trình chiếu nội dung. Mặt khác, nếu bồi dưỡng giáo viên vẫn thiên về truyền đạt tính năng phần mềm mà thiếu phần "kỹ năng sư phạm" – xây dựng tiến trình dạy học, tạo tương tác, đánh giá sâu – thì công nghệ sẽ dễ trở thành lớp vỏ hào nhoáng, không cải thiện chất lượng dạy học. Theo quan điểm được chia sẻ tại hội thảo, bài giảng số, lớp học kết nối và công cụ AI cần được nghiên cứu, khai thác phù hợp để lan tỏa nguồn học liệu và hỗ trợ chuyên môn, thay vì thay thế vai trò sư phạm của giáo viên.
Từ dữ liệu TALIS đến chính sách phát triển đội ngũ giáo viên
Điểm tích cực của TALIS lần này là dữ liệu không dừng lại ở mô tả, mà đã được gắn với tám nhóm khuyến nghị chính sách về phát triển đội ngũ giáo viên. Tư duy "bồi dưỡng giáo viên là một vài đợt tập huấn" đang bị thách thức trực diện: báo cáo đề xuất phát triển nghề nghiệp liên tục, giảm áp lực công việc, hoàn thiện đào tạo ban đầu và hỗ trợ giáo viên mới vào nghề, phát huy tự chủ chuyên môn và xây dựng văn hóa hợp tác trong nhà trường. Các ý kiến tại hội thảo nhấn mạnh phải chủ động chuẩn bị đội ngũ cho đổi mới chương trình và chuyển đổi số, bắt đầu từ việc rà soát nhu cầu năng lực theo cấp học, môn học và địa phương; chú trọng năng lực thiết kế và tổ chức dạy học phát triển phẩm chất, năng lực học sinh; dạy học phân hóa, tích hợp; kiểm tra, đánh giá và sử dụng kết quả đánh giá để điều chỉnh dạy học. Quan trọng hơn, công nghệ và AI được định vị là công cụ hỗ trợ thiết kế học liệu, cá nhân hóa việc học, tăng cường phản hồi cho học sinh và bồi dưỡng năng lực tự học, đọc hiểu, tư duy phản biện và giải quyết vấn đề. Nếu chính sách bồi dưỡng giáo viên không bám vào những mục tiêu này, chất lượng dạy học sẽ khó có chuyển biến thực chất dù đầu tư hạ tầng số có tăng.
Kết luận: bồi dưỡng giáo viên phải gắn với lớp học và học sinh
Việc công bố Báo cáo quốc gia TALIS và tổ chức hội thảo về đội ngũ giáo viên, môi trường dạy – học cho thấy hệ thống giáo dục đang nghiêm túc nhìn lại chính mình. Các kết quả khảo sát sẽ tiếp tục được nghiên cứu sâu để hình thành chính sách phù hợp, đồng thời báo cáo sẽ được gửi đến các sở giáo dục và cơ sở đào tạo giáo viên để khai thác, nghiên cứu. Tuy nhiên, dữ liệu và khuyến nghị chỉ có ý nghĩa khi dịch được thành những chương trình bồi dưỡng giáo viên gắn với thực hành lớp học, sinh hoạt chuyên môn và sự tiến bộ thực chất của học sinh. Nhu cầu bồi dưỡng cao về kỹ năng sư phạm và công cụ số giáo dục không phải dấu hiệu yếu kém của giáo viên, mà là minh chứng cho sự nhạy cảm trước thay đổi. Câu trả lời chính sách phải tôn trọng điều đó: trao quyền tự chủ chuyên môn, cải thiện điều kiện làm việc, kết nối trường sư phạm với trường phổ thông, và coi phát triển đội ngũ giáo viên là trục chính để nâng cao chất lượng dạy học. Khi bồi dưỡng giáo viên được thiết kế như một hành trình nghề nghiệp liên tục chứ không phải khóa học ngắn ngày, những con số đáng báo động hôm nay có thể trở thành nền tảng cho một thế hệ giáo viên mới – vững kỹ năng sư phạm, tinh thông công cụ số và kiên định tập trung vào học sinh.
