Chu Văn An là ai trong bức tranh đạo học Việt Nam?
Chu Văn An là một nhà giáo, học giả Nho học thế kỷ XIII–XIV, được tôn là “Vạn thế sư biểu” nhờ học vấn uyên thâm, nhân cách cương trực và trọn đời gắn bó với sự nghiệp giáo dục, để lại dấu ấn sâu đậm trong di sản giáo dục Việt Nam và hình tượng thầy học lý tưởng theo truyền thống Confucius.
Điều làm nên tầm vóc đặc biệt của Chu Văn An không chỉ là chuyện ông có tượng thờ trong Văn Miếu Quốc Tử Giám, mà là việc ông trở thành thước đo đạo học cho nhiều thế hệ sau. Khi chương trình nghệ thuật “Khai Văn” được tổ chức tại Vườn Giám thuộc di tích Văn Miếu – Quốc Tử Giám, Hà Nội, trong khuôn khổ Festival Thăng Long – Hà Nội lần thứ II năm 2026, người ta không chỉ nhắc đến 950 năm Quốc Tử Giám (1076–2026), mà còn nhắc đến những bậc thầy đã góp phần hun đúc nên truyền thống ấy. Trong số đó, Chu Văn An là gương mặt trung tâm của đạo học Confucius theo cách rất Việt Nam: gắn tri thức với trách nhiệm xã hội, gắn danh vọng với nhân cách. Nếu không nhìn thấy điều này, mọi ca tụng sẽ chỉ dừng ở nghi lễ.
Con đường học vấn, quan trường và quyết định “treo ấn về núi”
Chu Văn An (1292–1379) sinh tại làng Quang, thôn Văn, xã Quang Liệt, huyện Thanh Đàm, vùng Hà Đông xưa, nay thuộc Thanh Trì, Hà Nội. Thi đỗ Thái học sinh, học vị tương đương Tiến sĩ ngày nay, ông có đủ điều kiện để bước sâu vào con đường quan lộ. Nhưng lựa chọn của ông lại là một tuyên ngôn: công danh không phải đích đến cuối cùng của người theo đạo học Confucius, mà là phương tiện phụng sự đạo lý. Học vấn uyên thâm, nhân cách cương trực và trọn đời dành tâm huyết cho giáo dục, Chu Văn An được hậu thế tôn vinh là “Vạn thế sư biểu”.
Khi triều Trần Minh Tông mời ông giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám – tương đương hiệu trưởng trường quốc học – và dạy các vua Trần Hiến Tông, Trần Dụ Tông, Trần Nghệ Tông, Trần Duệ Tông, nhiều người có thể coi đó là đỉnh cao vinh hiển. Nhưng trước cảnh triều chính rối ren, ông dâng Thất trảm sớ, đề nghị xử bảy kẻ nịnh thần để chấn chỉnh triều cương. Khi bản sớ không được đáp lại, ông treo ấn từ quan, về ở ẩn tại núi Phượng Hoàng, Chí Linh, tiếp tục dạy học và chữa bệnh cho dân. Câu chuyện ấy là lời phản biện mạnh mẽ: một nhà hiền nhân không thể thỏa hiệp với quyền lực nếu quyền lực đi ngược đạo lý.
Người thầy mẫu mực của Quốc Tử Giám và đạo học Confucius
Trong lịch sử giáo dục Việt Nam, Chu Văn An là một trong những nhà giáo có ảnh hưởng sâu rộng. Ông mở trường Huỳnh Cung ở quê, giảng dạy về Nho giáo nhưng không dạy lý thuyết suông mà luôn nhấn mạnh phẩm hạnh, sự trung thực và tinh thần thực tiễn, vì theo ông “tri thức phải gắn liền với cuộc sống”. Ở Quốc Tử Giám – trường quốc học đầu tiên của Việt Nam, hình thành từ năm 1076 và đang tiến tới cột mốc 950 năm tồn tại – ông đảm nhiệm vai trò Tư nghiệp, chú trọng mở mang nhà trường, nâng cao việc dạy và học, đồng thời biên soạn Tứ thư thuyết ước để làm sách giảng dạy, tóm lược Luận ngữ, Mạnh tử, Đại học, Trung dung. Đây không phải là chuyện “chép sách” mà là một nỗ lực hệ thống hóa đạo học Confucius theo nhu cầu đào tạo sĩ tử Đại Việt.
Điểm thuyết phục nhất ở Chu Văn An nằm ở sự thống nhất giữa lời dạy và cách sống. Ông sống thanh liêm, giữ nguyên tắc, coi việc dạy học là trách nhiệm với quốc gia, không phải chỉ là nghề nghiệp mưu sinh. Trong một hệ thống giáo dục vốn có xu hướng dành ưu tiên cho con em hoàng tộc và quan lại, trường Huỳnh Cung trở thành không gian mở hơn cho người học, nơi ông truyền đi tư tưởng: học tập phải đi cùng tu dưỡng nhân cách. Nếu muốn hiểu đạo học Confucius dưới dạng sống động, hãy nhìn vào Chu Văn An: một thầy giáo dùng tri thức để soi đường, nhưng dùng nhân cách để buộc tri thức ấy gắn với đời sống và công bằng xã hội.
Từ tượng thờ Văn Miếu đến UNESCO: di sản giáo dục sống động
Việc triều đình đưa Chu Văn An vào thờ tại Văn Miếu sau khi ông mất năm 1370 không chỉ là một nghi lễ tưởng nhớ. Thực tế, tượng thờ Chu Văn An tại Văn Miếu Quốc Tử Giám được đặt ở vị trí trang trọng, giữa không gian di sản nơi giá trị lịch sử, kiến trúc và cảnh quan được đặt ở trung tâm. Khi chương trình nghệ thuật “Khai Văn” diễn ra tại Vườn Giám, ngay trong di tích này, với mục tiêu tôn vinh hành trình phát triển của nền giáo dục và đạo học Việt Nam, khẳng định sức sống của các giá trị văn hiến Thăng Long – Hà Nội, người xem có thêm một “lối vào” hiện đại để hiểu vì sao một nhà giáo thời Trần vẫn còn ý nghĩa với thế hệ trẻ hôm nay.
Di sản của Chu Văn An không dừng ở quá khứ. Hàng trăm năm sau, tên tuổi ông được lưu giữ qua nhiều trường học và tuyến phố trên cả nước, trong đó có một trường trung học nổi tiếng thành lập từ năm 1908 mang tên ông. Ngày 7/11/2019, Đại hội đồng UNESCO khóa 40 thống nhất tổ chức lễ kỷ niệm 650 năm ngày mất của Chu Văn An, công nhận ông như một danh nhân văn hóa thế giới. Quan trọng hơn cả, những giá trị được hun đúc từ truyền thống Quốc Tử Giám, trong đó có tấm gương Chu Văn An, “không chỉ thuộc về quá khứ mà vẫn được kế thừa, trao truyền và phát huy trong đời sống hôm nay”. Nếu coi di sản giáo dục Việt Nam là dòng chảy, Chu Văn An chính là một đoạn sông trong trẻo mà thế hệ học trò hiện đại cần soi lại mình.
Chu Văn An và câu hỏi cho giáo dục hôm nay
Chương trình “Khai Văn” được xây dựng quanh năm giá trị: Khai Tâm, Khai Trí, Khai Chí, Khai Nghiệp, Khai Sáng. Đó cũng là bức chân dung tinh thần mà Chu Văn An để lại. Ông mở tâm bằng lòng nhân ái với học trò và dân nghèo ở Chí Linh; mở trí bằng việc hệ thống hóa kinh điển Nho học; khai chí khi dám dâng Thất trảm sớ để sửa trị triều chính; khai nghiệp qua sự nghiệp dạy học không gián đoạn; và khai sáng khi trở thành gương soi về đạo làm thầy trong nhiều thế kỷ. Trải qua 950 năm, những giá trị hun đúc từ truyền thống Quốc Tử Giám “vẫn được kế thừa, trao truyền và phát huy trong đời sống hôm nay”.
Nhưng để di sản ấy thực sự sống, chúng ta phải trả lời một câu hỏi khó: giáo dục Việt Nam hiện nay có đủ dũng khí để đặt nhân cách và đạo lý lên trên thành tích và danh hiệu, như cách Chu Văn An đã làm không? Các hoạt động văn hóa tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám hôm nay được thiết kế để “giúp công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, tiếp cận di sản không chỉ như một dấu tích của lịch sử mà còn như một nguồn cảm hứng cho học tập, sáng tạo và phát triển”. Tượng thờ, lễ kỷ niệm hay các chương trình nghệ thuật chỉ có ý nghĩa khi mỗi thầy cô, mỗi học sinh, mỗi nhà quản lý giáo dục soi vào đó mà điều chỉnh chính mình. Và lúc ấy, danh xưng “Vạn thế sư biểu” mới thực sự trở thành kim chỉ nam, chứ không chỉ là một mỹ tự trên bia đá.
