Khi việc quen thuộc bỗng khó khăn: đây không chỉ là chuyện tuổi già
Suy giảm nhận thức là tình trạng não bộ giảm dần khả năng ghi nhớ, tập trung, lập kế hoạch và xử lý thông tin, khiến người bệnh gặp khó khăn trong những công việc từng rất quen thuộc như nấu ăn, mua sắm, sử dụng điện thoại, quản lý thuốc và tiền bạc, dù trước đó họ có thể thực hiện hoàn toàn độc lập trong sinh hoạt hàng ngày. Khi một người vốn đi chợ, nấu ăn, thanh toán hóa đơn rất trôi chảy nhưng gần đây liên tục quên mua đồ cần thiết, lúng túng với bếp núc hoặc chi tiêu rối loạn, chúng ta thường xuề xòa: “Già rồi mà”. Đó là phản ứng nguy hiểm. Những khó khăn mới xuất hiện hoặc tăng dần trong các hoạt động thường ngày là tín hiệu sớm có thể liên quan đến suy giảm nhận thức và sức khỏe tâm thần người cao tuổi, không phải “chuyện già hóa bình thường”.
Nghiên cứu 6.033 người Hàn Quốc: các việc vặt dự báo nguy cơ tử vong
Điều đáng lo là khoa học cho thấy những thay đổi nhỏ ấy gắn trực tiếp với nguy cơ sống còn. Một nghiên cứu trên 6.033 người từ 45 tuổi trở lên tại Hàn Quốc cho thấy những người suy giảm khả năng thực hiện các hoạt động thường ngày theo thời gian có nguy cơ tử vong cao hơn đáng kể so với nhóm vẫn duy trì được cuộc sống độc lập. Từ năm 2006 đến 2014, họ được kiểm tra định kỳ 10 hoạt động sinh hoạt có tính công cụ như làm việc nhà, chuẩn bị bữa ăn, đi lại quãng ngắn, sử dụng phương tiện giao thông, mua sắm, quản lý tiền bạc, dùng điện thoại, tự uống thuốc. Điều đáng chú ý là sự suy giảm này xuất hiện trước khi người tham gia gặp khó khăn với các hoạt động tự chăm sóc cơ bản như ăn uống, tắm rửa, mặc quần áo. Nói cách khác, khi “việc vặt” bắt đầu trục trặc, sức khỏe đã lên tiếng cảnh báo.
Một câu đáng trích của nhóm tác giả là: “Sau khi hiệu chỉnh tuổi, bệnh mạn tính, thu nhập, vận động và khả năng tự chăm sóc, người suy giảm chức năng sinh hoạt vẫn có nguy cơ tử vong cao khoảng gấp đôi so với nhóm còn lại”. Nghiên cứu này do các nhà khoa học Đại học Yonsei thực hiện, sử dụng dữ liệu Korean Longitudinal Study of Aging và công bố trên tạp chí GeroScience. Những con số lạnh lùng cho thấy: bỏ qua các khó khăn nhỏ trong hoạt động hàng ngày đồng nghĩa bỏ lỡ cơ hội nhận diện sớm một giai đoạn sức khỏe đi xuống, trong đó suy giảm nhận thức là một mắt xích quan trọng.
Từ suy giảm nhận thức đến sức khỏe tâm thần và cô lập xã hội
Các nhà khoa học nhấn mạnh đây là nghiên cứu quan sát, nghĩa là không thể kết luận việc khó đi chợ hay nấu ăn trực tiếp gây tử vong. Tuy nhiên, những trục trặc này phản ánh một chuỗi vấn đề bên dưới: suy giảm thể chất, bệnh mạn tính, thay đổi về nhận thức và rối loạn sức khỏe tâm thần. Khi suy giảm nhận thức khiến người trung niên, người cao tuổi không còn tự tin tự nấu nướng, sử dụng phương tiện giao thông, quản lý thuốc men, họ dễ thu hẹp giao tiếp, cảm thấy phụ thuộc, mất đi cảm giác làm chủ cuộc sống. Điều này làm sức khỏe tâm thần người cao tuổi xấu đi: người bệnh có thể buồn bã, bi quan, thậm chí trầm cảm. Năm 2016, những người tham gia nghiên cứu còn được đánh giá triệu chứng trầm cảm và sức khỏe tinh thần, cho thấy mối liên hệ hai chiều giữa sức khỏe tâm thần và khả năng sinh hoạt độc lập.
Vì sao gia đình không được coi nhẹ những khó khăn hoạt động hàng ngày
Chúng ta thường chỉ chú ý khi người thân quên tên con cháu, đi lạc đường, hoặc xuất hiện những dấu hiệu Alzheimer sớm rõ ràng. Đó là sai lầm. Giai đoạn nguy cơ đã bắt đầu sớm hơn, từ những khó khăn hoạt động hàng ngày tưởng như nhỏ nhặt: phải gọi hỏi con cháu cách uống thuốc, không còn dám đi chợ một mình, nhầm lẫn tiền thừa, bối rối khi dùng điện thoại. Nghiên cứu cho thấy đa số người tham gia vẫn duy trì tốt các hoạt động sinh hoạt, nhưng 276 người có mức độ khó khăn tăng rõ rệt, điểm hạn chế trung bình từ 1,8 lên 7,3 trên thang 20 điểm trong vòng 8 năm. Đó không còn là sự “chậm chạp do tuổi tác” mà là đường dốc đi xuống của chức năng não, tim mạch, cơ xương và cả tâm lý – tất cả đều liên quan đến nguy cơ tử vong tăng gấp đôi.
Nhận diện sớm để can thiệp: gia đình nên làm gì?
Tin tích cực là những dấu hiệu này rất dễ nhận ra nếu gia đình chịu khó để ý. Đánh giá khả năng thực hiện công việc hàng ngày là phương pháp đơn giản, ít tốn kém, có thể cung cấp thêm thông tin hữu ích trong theo dõi sức khỏe người trung niên và cao tuổi. Nếu một người vốn có thể tự mua sắm, nấu ăn, quản lý thuốc hay tiền bạc nhưng ngày càng cần nhiều hỗ trợ hơn, việc chú ý đến sự thay đổi này giúp phát hiện sớm các vấn đề về sức khỏe thể chất hoặc tinh thần. Đừng chờ đến lúc người thân mất khả năng tự ăn uống, tắm rửa, mặc đồ mới đưa đi khám. Hãy trao đổi thẳng thắn với bác sĩ khi thấy: thay đổi bất thường trong sinh hoạt, tâm trạng sa sút, hay quên ảnh hưởng đến công việc, lặp đi lặp lại cùng một câu hỏi. Càng can thiệp sớm, khả năng giữ lại sự độc lập, bảo vệ sức khỏe tâm thần và kéo dài tuổi thọ càng cao.
