Biến cố sau sinh: câu chuyện tính bằng phút, không phải ngày
Biến cố sau sinh là những rối loạn nguy hiểm như thuyên tắc huyết khối, tiền sản giật, xuất huyết, ngừng tuần hoàn… xuất hiện trong vài phút đến vài giờ sau sinh hoặc sau phẫu thuật, khi cơ thể người phụ nữ chuyển trạng thái rất nhanh và phải thích nghi đột ngột với sự thay đổi về huyết động, nội tiết và đông máu, khiến mọi chậm trễ trong phát hiện và xử trí đều có thể trả giá bằng tính mạng mẹ và con.
Điểm mấu chốt không phải ở chỗ biến cố có thể xảy ra, mà ở việc chúng ta có dám nhìn thẳng vào khoảng thời gian 4 – 6 giờ đầu ấy như một “vùng đỏ” cần phòng ngừa biến cố chủ động hay không. Nhiều năm qua, tâm lý phổ biến của gia đình là thở phào khi ca mổ kết thúc, con cất tiếng khóc đầu đời. Nhưng theo các chuyên gia gây mê hồi sức và sản khoa, thời khắc quan trọng nhất với an toàn sản phụ lại nằm ngay sau khi rời phòng mổ hoặc phòng sinh, lúc cơ thể mẹ bước vào giai đoạn tái lập cân bằng hoàn toàn mới.
Hội nghị sản phụ khoa: Vì sao các phút đầu sau sinh trở thành ưu tiên số một
Việc các phút đầu sau sinh được “nâng cấp” thành ưu tiên hàng đầu không đến từ cảm tính, mà từ kinh nghiệm lâm sàng và số liệu. Ngày 19.9, một hội nghị về gây mê hồi sức sản phụ khoa do một bệnh viện chuyên khoa lớn phối hợp với Hội Gây mê hồi sức tổ chức, quy tụ các chuyên gia để bàn đúng chuyện này: làm sao nâng cao năng lực xử trí các tình huống sản khoa nguy cơ cao, bảo đảm an toàn sản phụ trong sinh và điều trị.
Theo chia sẻ tại hội nghị, nhờ tiến bộ trong gây mê hồi sức, ngay cả sau các ca phẫu thuật lớn kéo dài 4 – 12 giờ, nhiều bệnh nhân đã có thể đứng dậy, đi lại và xuất viện sau 2 – 3 ngày. Nhưng cái giá của tiến bộ này là trách nhiệm cao hơn với giai đoạn hậu phẫu cực sớm: thuyên tắc huyết khối, tiền sản giật, bệnh lý tim mạch, xuất huyết sản khoa, ngừng tuần hoàn… có thể diễn biến nhanh, đòi hỏi quyết định kịp thời và phối hợp nhiều chuyên khoa cùng một lúc.
Thuyên tắc huyết khối, tiền sản giật: Kẻ giết người thầm lặng trong giờ đầu
Nếu phải chỉ ra hai biến cố sau sinh khiến bác sĩ “ám ảnh” nhất, nhiều người sẽ nhắc ngay đến thuyên tắc huyết khối và tiền sản giật. Đây là những kẻ giết người thầm lặng vì tiến triển nhanh và biểu hiện ban đầu dễ bị bỏ qua. Khi cục máu đông hình thành, nó có thể trôi lên tắc mạch phổi, gây ngưng thở, hoặc tắc mạch máu đến tim, dẫn đến ngưng tim chỉ trong vài phút. Một câu nói đáng trích dẫn là: “Nguy cơ thuyên tắc huyết khối ở phụ nữ mang thai cao gấp 4 – 5 lần bình thường và đạt đỉnh trong giai đoạn sau sinh”.
Tình hình càng đáng lo khi thuyên tắc huyết khối tĩnh mạch, gồm huyết khối tĩnh mạch sâu và thuyên tắc phổi, được ghi nhận là nguyên nhân tử vong đứng thứ ba nhưng hoàn toàn có thể phòng tránh trong bệnh viện. Tỷ lệ mắc ở Việt Nam vào khoảng 100 ca trên 100.000 dân mỗi năm. Thực tế lâm sàng cho thấy tại một bệnh viện lớn, số ca huyết khối tĩnh mạch/thuyên tắc phổi được phát hiện và điều trị trước mổ tăng từ vài ca mỗi năm lên hàng chục ca, cho thấy công tác tầm soát và phòng ngừa biến cố đã bắt đầu phát huy hiệu quả.
Phòng ngừa biến cố: Cuộc chơi của cả một hệ thống, không của riêng ai
Một thực tế khó chấp nhận nhưng phải thừa nhận: không ai có thể đoán chính xác sản phụ nào sẽ bị thuyên tắc huyết khối hay tiền sản giật, bác sĩ chỉ có thể nhận diện nhóm nguy cơ. Điều này buộc hệ thống y tế phải chuyển từ tư duy chữa biến cố sang tư duy phòng ngừa biến cố. Tại một số bệnh viện, chiến lược dự phòng thuyên tắc huyết khối tĩnh mạch trong sản khoa và phẫu thuật phụ khoa đã được triển khai từ 2021 và đạt nhiều kết quả khả quan.
Điểm đáng ghi nhận là phòng ngừa không chỉ nằm ở toa thuốc chống đông, mà ở cả quy trình: đánh giá nguy cơ có hệ thống, hồ sơ chuẩn hóa, bảng điểm, và quan trọng hơn cả là phối hợp giữa bác sĩ sản khoa, gây mê hồi sức, nữ hộ sinh và điều dưỡng. Mỗi mắt xích này phải biết mình làm gì trong 4 – 6 giờ đầu sau sinh: ai đo huyết áp và nhận diện tiền sản giật, ai theo dõi nhịp thở, ai đánh giá dấu hiệu phù, đau chi, khó thở để nghi ngờ thuyên tắc huyết khối.
Chuẩn bị của bệnh viện và quyền được an toàn của sản phụ
Khi một bệnh viện mỗi năm thực hiện hơn 50.000 ca mổ sản và mổ phụ khoa, mọi sơ suất nhỏ trong hậu phẫu đều có thể biến thành con số tử vong đáng tiếc. Chính vì vậy, những năm gần đây, công tác bảo đảm an toàn trong sản phụ khoa được nâng lên như kết quả của cả một chuỗi tổ chức: từ khâu phẫu thuật, can thiệp đến theo dõi và chăm sóc người bệnh. Hội nghị gây mê hồi sức sản phụ khoa gần đây cũng được thiết kế để kết nối kiến thức với tình huống lâm sàng thực tế, với các phiên thảo luận chuyên về chẩn đoán, gây mê, hồi sức và phối hợp điều trị.
Điểm cuối cùng nhưng quan trọng: đây không chỉ là nỗ lực của bác sĩ, mà là quyền được an toàn của sản phụ. Khi các bệnh viện đặt mục tiêu vượt ra khỏi tầm khu vực trong sản phụ khoa và gây mê hồi sức, nghĩa là chuẩn an toàn sản phụ cũng phải được nâng lên tương xứng. Gia đình không nên xem 4 – 6 giờ sau sinh là thời gian “nghỉ ngơi” mà phải hiểu đó là thời điểm vàng để phát hiện biến cố sau sinh, đồng hành cùng đội ngũ y tế trong việc theo dõi và báo động sớm. An toàn sản phụ không phải khẩu hiệu; đó là kết quả của chuẩn bị kỹ, phối hợp chặt và hành động nhanh.
