AI giả giọng, giả hình: khi công nghệ bước qua làn ranh đạo đức
AI xâm phạm quyền tác giả là hiện tượng việc dùng trí tuệ nhân tạo để sao chép, mô phỏng hoặc dựng lại giọng hát, hình ảnh, bản ghi của nghệ sĩ trong các video AI giả mạo nhằm mục đích tương tác hoặc kiếm tiền mà không có sự cho phép và không tôn trọng quyền nhân thân, quyền tài sản của chủ thể quyền. Câu chuyện của danh ca, nhạc sĩ Chế Linh là ví dụ điển hình cho sự trượt dài từ hoài niệm đẹp của người hâm mộ sang hành vi trục lợi trên hình ảnh và giọng hát nghệ sĩ. Những video AI sử dụng ảnh thời trẻ, kết hợp bản thu âm cũ để tạo nên "màn trình diễn" chưa từng tồn tại, rồi đưa lên nền tảng trực tuyến thu hút lượt tương tác lớn, về bản chất là một dạng chiếm dụng hình ảnh và âm thanh vì lợi ích bên thứ ba. Khi công nghệ có thể khiến nghệ sĩ "xuất hiện" trong khung cảnh, cử chỉ và cảm xúc mà họ chưa từng trải qua, ranh giới giữa sáng tạo hợp pháp và xâm phạm quyền trở nên mong manh đến mức nguy hiểm: khán giả dễ tin đó là thật, còn nghệ sĩ lại bị ràng buộc bởi một hình tượng chưa bao giờ lựa chọn.
Vụ Chế Linh: một video AI, nhiều lớp xâm phạm
Điểm đáng lo trong vụ việc của Chế Linh không phải là kỹ xảo AI trông giống thật đến đâu, mà là việc video đã chồng nhiều lớp vi phạm quyền khác nhau. Một số kênh đã dùng bản thu âm có sẵn của ông, ghép với hình ảnh được dựng bằng AI, tạo ra cảnh biểu diễn, tương tác và hành động mà ông khẳng định chưa từng thực hiện, sau đó khai thác theo hướng thương mại. Nguy hiểm hơn, có video còn giả cảnh thân mật giữa ông và ca sĩ Thiên Trang, đi ngược phong cách ứng xử, biểu diễn của người trong cuộc, đồng thời dùng cả ca khúc do chính ông sáng tác. Ở đây, không chỉ quyền đối với hình ảnh cá nhân bị xâm phạm, mà quyền tác giả với ca khúc, quyền liên quan với cuộc biểu diễn, bản ghi âm cũng bị "xẻ nhỏ" để sử dụng tùy tiện. Một video AI tưởng như chỉ là sản phẩm giải trí lại chứa cả quyền hình ảnh, quyền tác giả, quyền đối với bản ghi âm – những lớp quyền vốn phải được tôn trọng riêng rẽ, nay bị gom lại thành nguyên liệu miễn phí cho nhà sản xuất nội dung. Khi công nghệ làm mờ đi nguồn gốc biểu diễn, người nghệ sĩ bỗng trở thành diễn viên bất đắc dĩ trong một vở diễn mà họ không hề ký hợp đồng.
AI là công cụ, không phải giấy phép sử dụng giọng hát và hình ảnh
Ở góc nhìn pháp lý, điều cần nói thẳng là: có khả năng công nghệ không đồng nghĩa có quyền khai thác. Luật sư Đặng Thị Thúy Huyền nhấn mạnh AI chỉ là công cụ tạo nội dung, không phải căn cứ làm phát sinh quyền sử dụng hình ảnh, giọng nói hay bản thu của người khác. Bộ luật Dân sự trao cho mỗi người quyền đối với hình ảnh của mình, việc dùng hình ảnh vì mục đích thương mại phải có sự đồng ý và thù lao, trừ khi có thỏa thuận khác. Trong bối cảnh AI có thể biến một bức ảnh thành người "cử động" và nói cười, việc dựng hình nghệ sĩ ở những tình huống chưa từng xảy ra, rồi xuất bản như một màn trình diễn thật, là sự lấn lướt trắng trợn lên quyền nhân thân của họ. Theo một nhận định được nêu tại diễn đàn về tác động của công nghệ số và AI, gần như 99% người làm sáng tạo hiện đã sử dụng AI. Con số này cho thấy AI đã trở thành hạ tầng sáng tạo, càng khiến yêu cầu phân định rạch ròi giữa sáng tạo hỗ trợ bởi AI và hành vi xâm phạm bản quyền sáng tạo AI trở nên cấp bách: không thể để "ai mạnh công nghệ hơn thì thắng".
| Lớp quyền trong một video AI | Ý nghĩa | Rủi ro khi bị xâm phạm |
|---|---|---|
| Quyền hình ảnh nghệ sĩ | Bảo vệ danh dự, nhân phẩm, phong cách biểu diễn | Bị gán hành vi, thái độ, phong cách không đúng với con người thật |
| Quyền tác giả ca khúc | Ghi nhận tác giả, kiểm soát cách sử dụng tác phẩm | Tác phẩm bị sử dụng trái phép, không ghi nhận, không trả thù lao |
| Quyền liên quan bản ghi, cuộc biểu diễn | Bảo vệ công sức sản xuất, biểu diễn | Bản thu bị sao chép, phân phối, kiếm tiền mà không xin phép |
Từ phòng thu đến diễn đàn quốc gia: bản quyền sáng tạo AI đang bị bỏ ngỏ
Trong âm nhạc và điện ảnh, AI đang trở thành "trợ lý không ngủ" cho người sáng tạo: hỗ trợ thu âm, dựng hình, làm hiệu ứng với chi phí thấp, giúp cả những người không có điều kiện tài chính vẫn tự làm được nhiều công đoạn và đưa tác phẩm ra thị trường. Đại diện một tổ chức ghi âm quốc tế nhìn nhận AI rất có ích cho hoạt động sáng tạo, nhưng cảnh báo nếu AI học từ các tác phẩm có bản quyền rồi sinh ra sản phẩm mới cạnh tranh với chính những tác phẩm đó, người sáng tạo gốc sẽ chịu thiệt hại. "Những tác phẩm hoàn toàn được tạo ra bởi AI không nên được công nhận bản quyền", vị này nêu quan điểm, đồng thời cho rằng khi AI tạo tác phẩm mới từ nội dung có bản quyền thì cần có khoản bù đắp cho người tạo ra dữ liệu đầu vào. Vấn đề không dừng ở âm nhạc. Tại một diễn đàn về tác động của công nghệ số và AI tới kinh tế sáng tạo, câu chuyện bản quyền được đặt lên bàn khi AI được dùng ngày càng phổ biến trong làm phim và viết nhạc. Câu hỏi hóc búa là: làm thế nào xác định phần đóng góp của con người và AI trong một sản phẩm? Khi ranh giới này chưa rõ, nguy cơ là người vận hành công cụ sẽ "ôm" công trạng, còn người sở hữu dữ liệu gốc bị coi như nguyên liệu vô danh.
Không thể để nghệ sĩ tự bơi: cần cơ chế bảo vệ giọng hát và hình ảnh
Điểm sáng hiếm hoi là khung pháp lý đang bắt đầu nhận ra sức công phá của video AI giả mạo. Một đạo luật về trí tuệ nhân tạo mới đã nghiêm cấm việc phát triển, cung cấp, triển khai hoặc sử dụng hệ thống AI nhằm dùng yếu tố giả mạo, mô phỏng người và sự kiện thật để lừa dối hoặc thao túng nhận thức, hành vi con người một cách có chủ đích, gây tổn hại nghiêm trọng đến quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân. Luật cũng cấm thu thập, xử lý hoặc sử dụng dữ liệu để huấn luyện hay vận hành AI trái với pháp luật về dữ liệu, bảo vệ dữ liệu cá nhân, sở hữu trí tuệ và an ninh mạng, đồng thời đặt ra yêu cầu minh bạch trong hoạt động AI. Song nếu chỉ dừng ở các điều cấm chung chung, nghệ sĩ vẫn sẽ phải tự xoay xở với rất nhiều việc cụ thể: phát hiện video giả mạo, yêu cầu gỡ, chứng minh thiệt hại, thương lượng bồi thường. Một đạo luật an ninh mạng mới cũng bổ sung hành vi bị nghiêm cấm liên quan đến việc dùng AI hoặc công nghệ mới để giả mạo video, hình ảnh, giọng nói của người khác trái pháp luật. Nhưng để bảo vệ giọng hát và hình ảnh nghệ sĩ Việt trong thời đại AI, cần đi thêm vài bước rõ ràng: quy định cơ chế "quyền từ chối mô phỏng" cho nghệ sĩ; bắt buộc nền tảng số triển khai công cụ phát hiện nội dung giả mạo; xây dựng hệ thống đăng ký và gắn nhận diện cho bản ghi, giọng hát; và nhất là thiết lập thủ tục đơn giản để nghệ sĩ yêu cầu xử lý, kể cả khi không có đội ngũ pháp lý riêng. Khi một giải thưởng văn hóa sáng tạo quốc gia được mở cổng đăng ký trong bối cảnh này, đó nên là lời nhắc rằng tôn vinh sáng tạo không thể tách rời việc bảo vệ những người làm sáng tạo khỏi chính mặt tối của công nghệ đang hỗ trợ họ.
