Sốc nhiệt là gì và vì sao di chứng đáng sợ hơn cơn cấp tính?
Sốc nhiệt là tình trạng cơ thể bị quá tải nhiệt đến mức mất khả năng tự làm mát, dẫn tới rối loạn chức năng não, tim và các cơ quan nội tạng, có thể gây tử vong nhanh chóng và để lại di chứng kéo dài hàng tháng hoặc hàng năm nếu không được làm mát kịp thời và đúng cách. Khi sốc nhiệt xảy ra, nhiệt độ cơ thể tăng vọt, mạch máu giãn, hệ tuần hoàn và thần kinh bị rối loạn; nhưng điểm nhiều người coi nhẹ là sốc nhiệt di chứng có thể âm thầm bám theo suốt cuộc đời. Trải nghiệm của Rebecca Ochoa – cô gái bị sốc nhiệt khi 13 tuổi trong một ngày tháng Tám nóng nực ở Texas – cho thấy hậu quả sốc nhiệt không dừng lại ở vài ngày nằm viện: hơn một thập kỷ sau, cô vẫn phải sống cùng mất nước, mệt mỏi, chảy máu cam và ngất xỉu trong những tháng nóng hơn.
Hậu quả sốc nhiệt: từ tổn thương nội tạng đến tàn tật vĩnh viễn
Điều đáng lo không phải chỉ là cơn sốc nhiệt cấp, mà là chuỗi thương tổn kéo dài sau đó. Khi cơ thể bị nung ở mức nguy hiểm quá lâu, màng tế bào bắt đầu vỡ ra, "mọi thứ bắt đầu suy sụp" và bạn thấy tổn thương não, tim, thận, gan. Đó là lý do nhiều bệnh nhân bị tiêu cơ vân như Ochoa, cơ bắp phân hủy, đe dọa thận và cần nằm viện hàng tuần. Nghiên cứu đã liên kết sốc nhiệt với nguy cơ mắc các vấn đề tim mạch và bệnh thận mạn tính về sau; một nghiên cứu năm 2018 cho thấy người từng bị sốc nhiệt kinh điển có tỉ lệ bệnh tim thiếu máu cục bộ cao gấp 3,5 lần sau 12 năm so với người không có tiền sử bệnh do nhiệt. Trong những trường hợp nghiêm trọng, người sống sót có thể bị liệt hoặc tàn tật suốt phần đời còn lại.
Ai dễ chịu di chứng và nguy cơ tăng lên trong thế giới nóng hơn
Không ai miễn nhiễm với sức nóng, nhưng một số nhóm phải trả giá đắt hơn cho sốc nhiệt di chứng. Sốc nhiệt kinh điển do phơi nắng lâu có thể gặp ở bất kỳ ai, song phổ biến hơn ở trẻ em, người cao tuổi và người có bệnh nền. Sốc nhiệt do gắng sức – kiểu mà Ochoa mắc phải – lại thường xảy ra ở người trẻ, khỏe mạnh khi tập luyện cường độ cao đẩy thân nhiệt lên mức nguy hiểm. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, khoảng 40% trẻ em toàn cầu hiện phải chịu thêm một tháng căng thẳng vì nhiệt mỗi năm so với trước, nhiều hơn các nhóm tuổi khác; cơ thể đang phát triển khiến các em đặc biệt dễ chịu hậu quả lâu dài. Người lao động ngoài trời như nông dân mía ở Nicaragua đã chứng kiến nhiều người thân ngã bệnh và qua đời vì bệnh thận mạn tính liên quan đến nắng nóng kéo dài. Trong khi đó, quân đội và đội thể thao có quy trình phục hồi rõ ràng, còn công nhân xây dựng hoặc nông nghiệp thường ít được hỗ trợ hơn.
Phục hồi sốc nhiệt: không chỉ nghỉ vài ngày là xong
Nếu coi sốc nhiệt chỉ là cơn say nắng qua nhanh, bạn đang đánh cược sức khỏe sau nắng nóng của chính mình. Một lộ trình phục hồi sốc nhiệt có cấu trúc thường bắt đầu bằng ít nhất hai tuần nghỉ ngơi, kết hợp xét nghiệm máu để theo dõi chức năng gan, thận và các dấu hiệu phân hủy cơ đe dọa tính mạng. Nếu kết quả ổn, người bệnh mới được phép trở lại hoạt động cường độ thấp trong môi trường mát, rồi tăng dần lên bài tập nặng hơn trong nóng. Có những trường hợp phải mất khoảng bốn tháng mới dám tin trở lại vào cơ thể mình. Viện Korey Stringer sử dụng bài kiểm tra đi bộ hai giờ trong phòng 40°C, độ ẩm 40%, để xem nhịp tim và nhiệt độ cơ thể có giữ dưới 38,3°C hay không; Ochoa từng thử và không thể hoàn thành, một lời nhắc rằng cơ thể đã vĩnh viễn thay đổi. Sau cơn sốc nhiệt, nhiều người phải sống cẩn trọng với nắng, chuẩn bị kỹ cho thời tiết nóng và quan sát sát sao phản ứng cơ thể để tránh tái phát.
Sơ cứu sớm, phòng ngừa kỹ: chìa khóa để không mang di chứng cả đời
Tin tốt là không phải mọi trường hợp đều kết thúc bằng di chứng. Các chuyên gia chỉ ra rằng người bệnh có thể hồi phục đáng kể nếu cơ thể không ở nhiệt độ nguy hiểm quá lâu và được làm mát đúng cách. Một nghiên cứu cho thấy đến 1 trong 5 bệnh nhân sốc nhiệt do gắng sức không được làm mát đủ sẽ gặp biến chứng y khoa, trong khi tỷ lệ này ở nhóm được làm mát đầy đủ dưới 1%. Khi xuất hiện triệu chứng sốc nhiệt, điều quan trọng là làm mát cơ thể càng nhanh càng tốt: ưu tiên cổ, bẹn, nách – nơi có mạch máu lớn sát da – bằng túi chườm đá bọc khăn; dùng khăn ướt đắp tay chân, giữ khăn luôn ẩm và kết hợp quạt để tăng hiệu quả. Nhưng sơ cứu chỉ là bước đầu: bạn cần tái khám, điều chỉnh lối sống, hạn chế lao động ngoài trời, tăng dần sức chịu nhiệt có kiểm soát. Nắng nóng cực đoan liên quan đến khoảng nửa triệu ca tử vong mỗi năm trên thế giới; coi thường sốc nhiệt nghĩa là chấp nhận đặt cược cả tương lai sức khỏe. Lựa chọn khôn ngoan là nhận diện sớm, sơ cứu chuẩn, phục hồi bài bản và sống chung với khí hậu nóng lên một cách chủ động, thay vì đợi di chứng gõ cửa.
