Nhập khẩu ASEAN Việt Nam: tín hiệu lớn của thương mại Đông Nam Á
Nhập khẩu ASEAN Việt Nam là xu hướng tăng mạnh trong thương mại Đông Nam Á, khi các doanh nghiệp Việt ngày càng mua nhiều hàng hóa, nguyên vật liệu và tư liệu sản xuất từ các nước láng giềng, qua đó làm nổi bật vai trò của khu vực trong chuỗi cung ứng, tái định hình cán cân thương mại và buộc Việt Nam phải điều chỉnh chiến lược cạnh tranh lẫn hợp tác với các đối tác ASEAN. Tâm điểm không nằm ở con số đơn thuần, mà ở chỗ Việt Nam đang gắn lợi ích phát triển công nghiệp của mình sâu hơn vào mạng lưới sản xuất khu vực, với cả cơ hội mở rộng thị trường và rủi ro phụ thuộc nếu không quản trị tốt.
Điểm đáng chú ý là ASEAN đã trở thành thị trường nhập khẩu lớn thứ ba của Việt Nam, phản ánh một bước dịch chuyển trong ưu tiên chuỗi cung ứng khu vực. Khi thương mại Đông Nam Á sôi động hơn, Việt Nam không thể chỉ nhìn ASEAN như thị trường xuất khẩu mà còn là "sàn cung ứng" cho sản xuất công nghiệp. Quan điểm của tôi là đây là thời điểm Việt Nam phải chủ động coi tăng trưởng nhập khẩu từ ASEAN như một công cụ chiến lược, thay vì chấp nhận bị cuốn theo làn sóng dịch chuyển của các tập đoàn FDI.
Tăng trưởng nhập khẩu và cái giá của thâm hụt với ASEAN
Khi nhập khẩu từ ASEAN tăng mạnh, câu hỏi quan trọng không phải là tăng bao nhiêu, mà là tăng để làm gì. Trong 9 tháng đầu năm, nhập khẩu của Việt Nam nói chung đã tăng nhanh hơn xuất khẩu, khiến cán cân thương mại đảo chiều sang thâm hụt. Với ASEAN, Việt Nam đang ở thế nhập siêu đáng kể, cho thấy chuỗi cung ứng khu vực đặt Việt Nam vào vai trò mắt xích tiêu thụ đầu vào cho sản xuất và tái xuất. Theo Tổng cục Thống kê, Việt Nam ghi nhận mức thâm hụt thương mại với ASEAN lên tới hàng chục tỷ USD, trong bối cảnh tổng kim ngạch xuất nhập khẩu cả nước tăng rất nhanh so với cùng kỳ.
Tôi cho rằng việc chấp nhận thâm hụt với ASEAN không tự thân là xấu, nếu phần nhập khẩu này là tư liệu sản xuất giúp Việt Nam gia tăng giá trị chế biến công nghiệp và tận dụng được lợi thế xuất khẩu sang các thị trường lớn như Mỹ và EU. Vấn đề nằm ở chỗ chúng ta có đang tận dụng nhập khẩu để nâng cấp năng lực công nghiệp, hay để kéo dài mô hình gia công với biên lợi nhuận mỏng và phụ thuộc kéo dài vào mạng lưới nhà cung cấp trong khu vực.
Chuỗi cung ứng khu vực và vị thế của Việt Nam giữa ASEAN – Trung Quốc – Hàn Quốc
Bức tranh chuỗi cung ứng khu vực hiện nay cho thấy Việt Nam nằm giữa ba cực lớn: Trung Quốc, Hàn Quốc và ASEAN. Trung Quốc vẫn là nguồn nhập khẩu lớn nhất của Việt Nam, trong khi Hàn Quốc giữ vai trò trọng yếu về linh kiện, công nghệ và máy móc. Việc nhập khẩu ASEAN Việt Nam tăng nhanh báo hiệu rằng doanh nghiệp đang đa dạng hóa nguồn cung trong khu vực Đông Nam Á, thay vì quá phụ thuộc vào một vài nền kinh tế. Điều này giúp Việt Nam linh hoạt hơn khi thị trường toàn cầu biến động, nhưng cũng đặt ra yêu cầu điều phối chính sách thương mại tinh tế hơn giữa các đối tác châu Á.
Quan điểm của tôi là Việt Nam nên tận dụng thương mại Đông Nam Á như tầng đệm trong chuỗi cung ứng, dùng các nguồn cung từ ASEAN để bổ trợ cho mạng lưới sản xuất có vốn đầu tư nước ngoài từ Hàn Quốc và Trung Quốc. Khi Mỹ vẫn là thị trường xuất khẩu lớn nhất với giá trị rất cao, Việt Nam đang đóng vai "trạm trung chuyển" trong mạng lưới sản xuất châu Á hướng vào các thị trường tiêu dùng lớn. Nếu quy hoạch tốt, chúng ta có thể biến sự phụ thuộc nhập khẩu thành ưu thế cạnh tranh bằng cách trở thành trung tâm chế biến, lắp ráp có giá trị gia tăng cao trong khu vực.
Chiến lược thương mại: từ chạy theo đơn hàng sang chủ động cạnh tranh khu vực
Sự bùng nổ tăng trưởng nhập khẩu không nên được nhìn đơn thuần như câu chuyện đáp ứng đơn hàng FDI, mà phải được gắn với chiến lược thương mại dài hạn. Việt Nam cần coi chuỗi cung ứng khu vực là không gian để định vị lại vai trò của mình: từ nước nhập khẩu đầu vào, gia công cho các tập đoàn nước ngoài, trở thành nơi thiết kế sản phẩm, xây dựng thương hiệu và dẫn dắt một phần dòng chảy thương mại Đông Nam Á. Để làm được, chính sách thương mại phải khuyến khích doanh nghiệp trong nước nâng cấp công nghệ, tham gia sâu hơn vào khâu nghiên cứu, thiết kế và dịch vụ kèm theo sản phẩm.
Tôi cho rằng nếu Việt Nam tiếp tục chỉ "chạy theo" nhu cầu nhập khẩu của khu vực mà không có chiến lược cạnh tranh rõ ràng, chúng ta sẽ bị cố định ở vị trí mắt xích trung gian với giá trị gia tăng thấp. Ngược lại, nếu biết tận dụng tăng trưởng nhập khẩu từ ASEAN làm bàn đạp để phát triển công nghiệp hỗ trợ, đẩy mạnh liên kết doanh nghiệp nội địa với mạng lưới khu vực, Việt Nam có thể chuyển từ thế phụ thuộc sang thế đồng kiến tạo luật chơi thương mại Đông Nam Á.
Kết luận: chấp nhận nhập siêu để đổi lấy vai trò cao hơn trong thương mại Đông Nam Á
Nhìn từ góc độ chiến lược, tăng trưởng nhập khẩu từ ASEAN là lời nhắc nhở Việt Nam rằng vị thế trong chuỗi cung ứng khu vực đang thay đổi, và chúng ta không thể giữ tư duy cũ về xuất nhập khẩu. Chấp nhận nhập siêu với khu vực là lựa chọn có thể chấp nhận được nếu đi kèm một kế hoạch rõ ràng để nâng cấp năng lực công nghiệp, mở rộng hệ sinh thái doanh nghiệp nội địa và tăng tỷ lệ giá trị Việt Nam trong sản phẩm xuất khẩu. Điều quan trọng là dám nhìn nhập khẩu như khoản đầu tư cho năng lực cạnh tranh, chứ không phải chi phí phải cắt giảm bằng mọi giá.
Việt Nam đang có lợi thế khi vừa là điểm đến của dòng vốn đầu tư, vừa nằm trong mạng lưới thương mại Đông Nam Á đang phát triển nhanh. Nếu biết kết nối tăng trưởng nhập khẩu từ ASEAN với mục tiêu xây dựng nền kinh tế sản xuất hiện đại, chúng ta có cơ hội chuyển vai từ "công xưởng thuê ngoài" thành một trung tâm giá trị trong khu vực, nơi chuỗi cung ứng không chỉ đi qua, mà được thiết kế và điều phối bởi chính các doanh nghiệp Việt.
