Kiểm kê khí nhà kính: từ nghĩa vụ báo cáo tới trụ cột quản lý môi trường
Kiểm kê khí nhà kính là quá trình các cơ sở phát sinh phát thải carbon đo lường, thu thập và báo cáo có hệ thống lượng khí nhà kính theo từng nguồn, qua đó tạo dữ liệu nền cho quản lý môi trường, phân bổ hạn ngạch và vận hành thị trường các-bon, thay vì chỉ dừng ở yêu cầu thống kê hành chính rời rạc. Từ ngày 25.9, danh mục cơ sở phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính được mở rộng lên 2.441 cơ sở thuộc 6 lĩnh vực. Đây không chỉ là một cập nhật kỹ thuật, mà là bước chuyển quan trọng: quản lý phát thải khí nhà kính đang chuyển dần từ yêu cầu thống kê, báo cáo sang một hệ thống quản lý có tính liên kết giữa kiểm kê, giảm phát thải, phân bổ hạn ngạch và giao dịch các-bon. Nói cách khác, kiểm kê trở thành “cửa ngõ” bắt buộc trước khi doanh nghiệp bước vào kỷ nguyên quản lý phát thải toàn diện.
2.441 cơ sở trong diện kiểm kê: mở rộng để siết chặt phát thải toàn quốc
Danh mục kiểm kê khí nhà kính mới cho thấy quy mô quản lý phát thải đang được nâng cấp rõ rệt. Quyết định số 01 đưa 1.912 cơ sở vào diện phải kiểm kê; đến lần cập nhật tiếp theo, con số tăng lên 2.166 cơ sở và tiếp tục lên 2.441 cơ sở trong năm nay. Như vậy, từ 2022 đến 2026 số cơ sở phải kiểm kê đã tăng thêm 529, với 254 cơ sở bổ sung giai đoạn 2022–2024 và thêm 275 cơ sở giai đoạn 2024–2026. Việc số lượng cơ sở tăng qua từng kỳ cho thấy phạm vi quản lý phát thải đang được mở rộng trên cơ sở rà soát, cập nhật dữ liệu từ các địa phương và sự thay đổi về quy mô, cơ cấu hoạt động sản xuất. Đáng chú ý, các địa phương như TP.HCM, Tây Ninh, Đồng Nai, Bắc Ninh, Hưng Yên nằm trong nhóm có số lượng cơ sở phải kiểm kê lớn, phản ánh sự tập trung của hoạt động công nghiệp và kinh doanh có phát sinh phát thải.
Khu vực công nghiệp – thương mại: tâm điểm của áp lực giảm phát thải
Trong 2.441 cơ sở thuộc diện kiểm kê, ngành công nghiệp và thương mại chiếm 1.916 cơ sở, tương đương gần 80% tổng số. Điều này khẳng định khu vực công nghiệp – thương mại, đặc biệt là các cơ sở sản xuất, là tâm điểm của mọi nỗ lực cắt giảm phát thải carbon. Trong số 1.916 cơ sở này, nhóm chế biến, chế tạo chiếm tới 93,5%, tương đương 1.792 cơ sở. Các phân ngành nhựa, cao su, dệt may, cơ khí, sản phẩm kim loại, sắt thép – luyện kim đều góp mặt với hàng trăm cơ sở. Theo bà Nguyễn Thị Hà, tỷ trọng lớn của nhóm chế biến, chế tạo cho thấy đây là khu vực cần tập trung các giải pháp giảm phát thải. Nói thẳng, nếu không kiểm soát được phát thải tại các nhà máy, xưởng chế biến, mọi mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 chỉ là tuyên bố đẹp trên giấy.
Khung pháp lý siết chặt: doanh nghiệp không còn chỉ báo cáo cho có
Điểm khác biệt của lần mở rộng danh mục kiểm kê này nằm ở việc khung pháp lý về giảm phát thải, phân bổ hạn ngạch và vận hành thị trường các-bon đang được hoàn thiện song song. Một dự thảo luật sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường đang được xây dựng với trọng tâm là hoàn thiện cơ chế quản lý phát thải khí nhà kính theo hướng gắn kiểm kê với đo đạc, báo cáo, thẩm định, giảm phát thải và quản lý hạn ngạch. Không chỉ dừng ở cơ chế hạn ngạch, dự thảo còn đặt nền móng cho thị trường các-bon trong nước. Song song với đó là yêu cầu theo dõi, đánh giá việc giảm phát thải và kiểm tra mức độ tuân thủ của các cơ sở, tạo cơ sở cho việc phân bổ và giám sát hạn ngạch phát thải. Từ góc độ quản lý môi trường, đây là bước tiếp theo trong quá trình xây dựng một hệ thống quản lý phát thải thống nhất, phục vụ cả yêu cầu trong nước và các cam kết quốc tế về net-zero.
Doanh nghiệp cần coi kiểm kê là công cụ chiến lược, không phải gánh nặng hành chính
Với danh mục mới, nhiều cơ sở sản xuất sẽ phải chuẩn bị năng lực đo lường, thu thập dữ liệu và quản lý phát thải bài bản hơn. Theo quy định, các cơ sở thuộc danh mục phải thực hiện kiểm kê, xây dựng báo cáo giảm nhẹ, lập kế hoạch giảm nhẹ phát thải, triển khai các giải pháp giảm phát thải và báo cáo kết quả thực hiện; hạn cuối nộp báo cáo kiểm kê là 31.3.2027, định kỳ 2 năm/lần. Việc không tuân thủ đi kèm chế tài: nộp báo cáo thiếu, sai có thể bị phạt tới 20 triệu đồng, còn không lập báo cáo mức phạt tối đa lên tới 100 triệu đồng. Tuy vậy, nếu doanh nghiệp chỉ nhìn kiểm kê như nghĩa vụ hành chính thì đã bỏ lỡ cơ hội. Từ dữ liệu kiểm kê, doanh nghiệp có thể xác định những công đoạn tiêu thụ nhiều năng lượng, phát sinh phát thải lớn để ưu tiên đầu tư công nghệ sạch, tiết kiệm chi phí vận hành và đáp ứng tiêu chuẩn xanh của khách hàng quốc tế. Như vậy, từ việc mở rộng danh sách 2.441 cơ sở phải kiểm kê, một chuỗi quản lý phát thải gồm đo lường, báo cáo, thẩm định, giảm phát thải, phân bổ hạn ngạch và giao dịch các-bon đang dần hình thành ở cấp độ toàn quốc.
