Đào tạo đại học phải hướng về những vấn đề chưa có lời giải
Đổi mới giáo dục đại học là việc điều chỉnh đồng bộ chương trình, cách dạy và đánh giá để người học biết vận dụng tri thức, làm chủ công nghệ và giải quyết những vấn đề thực tiễn đang thay đổi. Đây không phải khẩu hiệu về phương pháp mới, mà là yêu cầu sống còn với chất lượng nhân lực.
Ngày 28/10, tại lễ kỷ niệm 50 năm thành lập Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu các trường đổi mới cách dạy gắn với đổi mới cách thi, đồng thời chuẩn bị người đủ năng lực làm việc hôm nay và xử lý những thách thức của tương lai. Thông điệp xuất hiện trong bối cảnh đất nước hướng tới các mục tiêu đến năm 2030 và 2035, cần đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng năng suất và sức cạnh tranh.
Đây là một đòi hỏi đúng trọng tâm: nếu đại học chỉ đo khả năng ghi nhớ, sinh viên có thể tốt nghiệp với tấm bằng nhưng thiếu năng lực ứng phó trước biến động nghề nghiệp và xã hội. Chất lượng đào tạo cần được nhìn qua sự trưởng thành và đóng góp thực tế của người học sau khi rời trường, thay vì chỉ qua điểm số hay quy mô tuyển sinh.
Đổi mới cách thi là phần không thể tách khỏi đổi mới cách dạy
Đổi mới cách thi không đồng nghĩa với thay một bài thi viết bằng hình thức mới cho có vẻ hiện đại. Đánh giá phải cho thấy sinh viên hiểu vấn đề đến đâu, biết kiểm chứng thông tin thế nào, có thể vận dụng kiến thức và chịu trách nhiệm với kết quả của mình hay không. Nếu lớp học khuyến khích tư duy độc lập nhưng kỳ thi vẫn thưởng cho học thuộc, hệ thống sẽ kéo người học trở lại lối học cũ.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu phương pháp giảng dạy đi cùng đổi mới kiểm tra, đánh giá, bảo đảm phản ánh đúng năng lực và giữ vững sự trung thực. Điều này càng đáng chú ý khi trí tuệ nhân tạo được dùng trong học tập: công cụ có thể hỗ trợ tìm hiểu, nhưng không thể thay thế việc người học hiểu sâu, kiểm chứng đầu ra và tự chịu trách nhiệm.
Vì thế, trường cần đánh giá cả quá trình giải quyết vấn đề, khả năng phản biện và vận dụng kiến thức, không chỉ kết quả cuối cùng. Cách làm này đòi hỏi giảng viên thiết kế nhiệm vụ thực chất, còn quy tắc sử dụng công cụ phải rõ ràng. Trung thực học thuật không phải phần phụ của cải cách; đó là điều kiện để đánh giá có giá trị.
Nhân lực tương lai cần nền tảng rộng, không chỉ kỹ năng trước mắt
Nguồn nhân lực tương lai không thể được chuẩn bị bằng cách chạy theo từng công nghệ hay vị trí tuyển dụng đang thịnh hành. Nhu cầu nghề nghiệp đổi nhanh, nên sinh viên cần kiến thức nền tảng cùng tư duy độc lập, sáng tạo, ngoại ngữ, năng lực số và khả năng học tập suốt đời. Đào tạo liên ngành, kết nối kinh tế và quản lý với công nghệ, dữ liệu và pháp luật cũng giúp người học nhìn vấn đề từ nhiều phía.
Thông điệp tại buổi lễ gắn giáo dục đại học với việc triển khai đồng bộ Nghị quyết 57 về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, cùng Nghị quyết 71 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo. Hai định hướng này bổ trợ nhau: muốn tạo đột phá công nghệ phải có người đủ năng lực làm chủ; muốn đại học đổi mới thực chất, đào tạo phải nối với nghiên cứu, ứng dụng và nhu cầu phát triển.
Đại học vì vậy không nên chỉ cấp bằng và truyền đạt kiến thức. Doanh nghiệp có thể tham gia góp ý chuẩn đầu ra, đưa bài toán thực tế vào chương trình; sinh viên cần cơ hội thực hành và nghiên cứu trong thời gian học. Nhưng gắn với thị trường không có nghĩa là hy sinh tư duy phản biện, đạo đức nghề nghiệp hay trách nhiệm xã hội để đổi lấy kỹ năng dùng được ngay.
Từ lời kêu gọi đến kết quả có thể kiểm chứng
Lãnh đạo đề nghị nhà trường tập trung thực hiện năm nhiệm vụ trọng tâm, trong đó có nâng chất lượng đào tạo, phát triển nhân lực chất lượng cao và bồi dưỡng nhân tài. Nhưng số lượng nhiệm vụ hay chương trình mới tự nó chưa chứng minh cải cách thành công. Mỗi trường cần chuyển yêu cầu chung thành mục tiêu có thể đánh giá: sinh viên làm được gì, nghiên cứu giải quyết bài toán nào và tri thức có được đưa vào thực tiễn hay không.
Sự thay đổi có ý nghĩa trực tiếp với người học và cộng đồng. Một chương trình tốt phải mở rộng cơ hội cho người có năng lực, đồng thời giúp người tốt nghiệp đóng góp thiết thực cho xã hội và năng lực cạnh tranh của đất nước. Nếu chỉ hiện đại hóa phòng học mà cách dạy vẫn một chiều, thi cử vẫn nặng ghi nhớ, công nghệ mới chỉ thay đổi phương tiện chứ chưa nâng chất lượng học tập.
Kết luận cần rõ ràng: đổi mới giáo dục đại học chỉ đáng tin khi cách dạy và cách thi cùng thúc đẩy năng lực giải quyết vấn đề. Đó là nền tảng để hình thành nhân lực có thể thích ứng, làm chủ công nghệ và biến tri thức thành động lực phát triển; nếu không, mục tiêu đột phá công nghệ sẽ thiếu chính con người để hiện thực hóa.
