AI không xóa nghề, nhưng đang làm lộ rõ sự lỗi thời của đào tạo đại học
Đào tạo đại học AI là cách các trường thiết kế chương trình, phương pháp giảng dạy và hệ thống kỹ năng để sinh viên có thể sử dụng, hiểu và cùng AI giải quyết vấn đề trong doanh nghiệp, thay vì chỉ học vài công cụ nhất thời rồi nhanh chóng lỗi thời trước tốc độ thay đổi của thị trường lao động do công nghệ tự động hóa tạo ra. Điểm mấu chốt của thời AI là: công nghệ không xóa bỏ cả ngành nghề, mà thay thế những phần việc lặp lại, có thể tự động hóa. Khi máy móc đảm nhận các thao tác, con người được đẩy lên những công việc mang tính chiến lược, phân tích và ra quyết định. Nếu đại học vẫn đào tạo theo mô hình “nhà máy” – nhìn vào nhu cầu tuyển dụng hiện tại rồi sản xuất cử nhân đúng khuôn – thì sản phẩm đào tạo sẽ luôn đi sau thị trường ít nhất một bước và sinh viên ra trường chật vật xoay xở với thực tế mới.
Khoảng cách kỹ năng với doanh nghiệp: hệ quả của tư duy “sản xuất nhân lực”
Việc Phó Thủ tướng yêu cầu rà soát các ngành học lỗi thời diễn ra trong bối cảnh nhiều cử nhân thất nghiệp, làm trái ngành hoặc phải quay lại học nghề, cho thấy khoảng cách giữa kỹ năng được đào tạo và yêu cầu thực tế của doanh nghiệp đã trở nên đáng báo động. Đây không phải lỗi của từng sinh viên, mà là hệ quả của tư duy quản lý thời bao cấp: quy hoạch ngành, phân bổ chỉ tiêu, đào tạo theo kế hoạch, trong khi nền kinh tế đã vận hành theo cơ chế thị trường và người học phải tự tìm việc làm. Các câu chuyện cử nhân marketing chạy xe ôm rồi học lại nghề điện, hay kỹ sư công nghệ thông tin không thể quay về nghề vì kiến thức lập trình đã lạc hậu trước AI, cho thấy đào tạo đại học AI hiện nay chưa chạm tới kỹ năng thị trường lao động đang cần: hiểu hoạt động của AI, biết viết prompt, biết tích hợp công nghệ vào quy trình chứ không chỉ “dạy code từng mảng một”.
Đại học phải thoát vai “nhà máy” và trở thành nơi tạo tri thức, tư duy thích ứng
Nếu tiếp tục chạy theo ngành “hot” và nhu cầu tuyển dụng tức thời, đại học sẽ mãi là nhà máy gia công nhân lực giá rẻ cho hiện tại, thay vì chuẩn bị nguồn lực cho tương lai. Đào tạo đại học AI không thể dừng ở việc thêm vài môn công nghệ, mà phải tái cấu trúc chương trình quanh năng lực: tư duy phản biện, giải quyết vấn đề, sử dụng AI, khả năng thích ứng với thay đổi của thị trường lao động. Điều này đòi hỏi các trường phân biệt rõ giữa ngành học lỗi thời và chương trình đào tạo lỗi thời. Ngành ngoại ngữ không chết vì AI dịch thuật; nó chỉ lỗi thời nếu bốn năm học chỉ xoay quanh kỹ năng ngôn ngữ thuần túy. Khi ngoại ngữ được kết hợp với logistics, thương mại quốc tế, luật hay du lịch, giá trị của người học nằm ở khả năng hiểu bối cảnh, kết nối hệ thống, dùng AI như công cụ chứ không phải đối thủ.
Kỹ năng công nghệ và hiểu quy trình doanh nghiệp: nền tảng mới cho sinh viên
Trong kỷ nguyên doanh nghiệp tự vận hành, AI được tích hợp sâu vào quy trình, khiến vai trò của con người chuyển dịch sang phân tích, đánh giá và ra quyết định. Đào tạo đại học AI vì thế phải đặt trọng tâm vào việc giúp sinh viên hiểu cách doanh nghiệp vận hành, biết đọc dữ liệu, cải tiến quy trình và sử dụng AI có trách nhiệm, thay vì chỉ học thao tác trên một phần mềm cụ thể. Tại một hội nghị học thuật, hơn 200 đại biểu từ cơ quan quản lý, trường đại học và doanh nghiệp đã cùng bàn về yêu cầu đổi mới đào tạo trong bối cảnh này. Thành phố với khoảng 14 triệu dân và diện tích gần 6.772km² đang đặt ra bài toán phát triển kinh tế số, quản trị đô thị, dịch vụ công và năng lực cạnh tranh, buộc nguồn nhân lực ở mọi lĩnh vực phải có khả năng ứng dụng công nghệ, khai thác dữ liệu và thích ứng với môi trường làm việc thay đổi nhanh. Nếu chương trình không tích hợp các kỹ năng công nghệ và hiểu quy trình, sinh viên sẽ bị loại khỏi cuộc chơi ngay từ vòng gửi xe.
Cải cách giáo dục công nghệ: không thể thiếu dữ liệu thị trường và liên minh ba nhà
Cải cách giáo dục công nghệ chỉ có ý nghĩa khi dựa trên dữ liệu thị trường lao động, chứ không phải cảm nhận chủ quan. Việc đánh giá không nên vội vàng đóng cửa ngành, mà phải xem xét tình hình việc làm, mức lương, cơ hội thăng tiến của sinh viên sau tốt nghiệp, đánh giá của doanh nghiệp, tỷ lệ thất nghiệp và xu hướng nhu cầu lao động. Các nội dung không còn phù hợp cần được thay thế, kiến thức nền tảng phải được củng cố, kỹ năng mới phải được tích hợp vào quá trình học tập. Theo các chuyên gia, sự hợp tác giữa Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp phải trở thành chương trình có mục tiêu, lộ trình và đầu ra rõ ràng, nhằm thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu thị trường lao động. Song song, cần xây dựng hệ thống thông tin thị trường lao động kết nối dữ liệu từ cơ quan quản lý, địa phương, doanh nghiệp và cơ sở giáo dục, để việc điều chỉnh đào tạo không còn dựa trên khảo sát rời rạc mỗi năm một lần. Nếu không làm được điều này, mọi khẩu hiệu về đổi mới đào tạo đại học AI sẽ chỉ dừng ở hội nghị.
