Thuốc lá điện tử: sản phẩm bị cấm nhưng chưa hề biến mất
Thuốc lá điện tử là thiết bị dùng dung dịch chứa nicotine và nhiều hóa chất khác, được đốt nóng để tạo hơi hít vào, thường có hương vị ngọt, thiết kế nhỏ gọn và được quảng bá như xu hướng mới dành cho giới trẻ, nhưng trên thực tế đây là sản phẩm bị cấm và tiềm ẩn nguy cơ nghiện cùng nhiều tác hại chưa lường hết với sức khỏe thanh thiếu niên.
Điểm mấu chốt không phải là thuốc lá điện tử nguy hiểm đến mức nào trong phòng thí nghiệm, mà là cách nó đang len lỏi vào đời sống học sinh, sinh viên bất chấp lệnh cấm. Sau khi Nghị quyết số 173/2024/QH15 có hiệu lực, các quán cà phê, tiệm internet, khu vực gần trường học đã giảm hẳn cảnh bày bán, quảng cáo sản phẩm này. Nhưng đó chỉ là phần nổi. Thị trường thuốc lá điện tử không biến mất, mà chuyển trạng thái: từ công khai sang âm thầm, từ cửa hàng sang màn hình điện thoại. Điều đáng lo hơn, đối tượng bị nhắm tới vẫn là e-cigarette và thanh niên, đặc biệt nhóm còn đang ngồi trên ghế nhà trường.
Những ‘góc khuất’ trên mạng: đường đi mới của e-cigarette
Ở tuổi học sinh, sinh viên, sự tò mò và tâm lý muốn thử điều mới là điều các bậc phụ huynh khó thể coi nhẹ. Chỉ cần một lần được bạn bè đưa cho dùng thử, hoặc bắt gặp video bắt mắt trên mạng, một bạn trẻ có thể bước vào thế giới thuốc lá điện tử lúc nào không hay. Đại úy Nguyễn Như Nguyện, Phòng Cảnh sát kinh tế Công an tỉnh Thanh Hóa, chỉ ra rằng nhóm sinh viên, thanh niên 18–25 tuổi thường nghĩ e-cigarette ít độc hại hơn thuốc lá điếu hoặc giúp giảm căng thẳng, lại có khả năng tự chủ tài chính nên dễ đặt mua trực tuyến và nhận hàng qua giao nhanh mà gia đình khó phát hiện.
Các giao dịch giờ không diễn ra ở quầy tủ mà trong những hội nhóm kín, tin nhắn riêng, tài khoản ẩn danh. Từ một video trên TikTok, người mua được kéo sang Zalo, chọn thiết bị, tinh dầu, chốt đơn và nhận hàng trong thời gian ngắn, tất cả qua vài dòng chat. Người bán không hề xác minh tuổi; một sản phẩm bị cấm vẫn tiếp cận thẳng vào tay học sinh. Lệnh cấm đã khiến những điểm bán công khai thu hẹp, nhưng không ngăn được những “cửa hàng vô hình” hoạt động 24/7 ngay trong điện thoại của trẻ. Nói cách khác, e-cigarette và thanh niên đang ở trong cùng một không gian số, nơi luật pháp luôn chạy sau sự lắt léo của người bán.
Từ tò mò đến nghiện nicotine ở trẻ: cái giá của một hơi hút
Điều nguy hiểm nhất của thuốc lá điện tử không phải là vẻ ngoài đầy màu sắc, mà là nicotine ẩn trong từng hơi hút. Bác sĩ Lê Linh, Khoa Tâm lý lâm sàng – Nhi, Bệnh viện Tâm thần Thanh Hóa, nhấn mạnh nicotine có khả năng gây lệ thuộc; khi đã lệ thuộc, người dùng sẽ thấy thèm, bứt rứt, khó chịu nếu không được sử dụng. Với thanh thiếu niên, đây là giai đoạn cơ thể, tâm lý và khả năng kiểm soát hành vi còn đang phát triển, nên nghiện nicotine ở trẻ dễ hình thành, khó chữa và để lại hậu quả dài lâu.
Nhiều em dù biết thuốc lá điện tử nguy hiểm vẫn tò mò vì thấy bạn bè dùng hoặc liên tục bắt gặp trên mạng xã hội. Khi thói quen hình thành, cha mẹ có thể thấy con đổi nhóm bạn, hay kiếm cớ ra ngoài, giấu thiết bị hoặc dung dịch lạ, mất ngủ, dễ cáu, học hành sa sút. Nếu chỉ tịch thu thiết bị, phụ huynh mới chạm phần ngọn. Vấn đề cốt lõi là một bộ não trẻ đang bị nicotine “lập trình” lại nhu cầu và cảm xúc. Càng chần chừ, vòng xoáy phụ thuộc càng siết chặt, biến một cơn tò mò thành căn nghiện thực sự.
Sản phẩm không rõ nguồn gốc: rủi ro vượt xa nicotine
Một trong những lý do khiến thuốc lá điện tử nguy hiểm là người dùng không biết mình đang đưa gì vào cơ thể. Nhiều bạn trẻ chọn vape vì hình dáng “cool”, giá vừa túi hoặc hương vị lạ miệng, hoàn toàn dựa trên lời giới thiệu của người bán. Nhưng thành phần thực tế của dung dịch bên trong hiếm khi được kiểm chứng, nguồn gốc không rõ, nhãn mác không đáng tin. Người mua có thể nhận hàng rất nhanh, trong khi thông tin về thành phần và mức độ an toàn lại hoàn toàn mù mờ.
Nguy cơ không dừng lại ở nicotine. Lực lượng chức năng cảnh báo khả năng các đối tượng trộn chất ma túy, chất hướng thần vào tinh dầu, tạo ra nguy cơ đặc biệt với người sử dụng. Khi đó, mỗi hơi hút không chỉ là liều nicotine mà còn có thể là “vé vào” một trạng thái kích thích, ảo giác, thậm chí tổn thương não không thể phục hồi. Câu chuyện thuốc lá điện tử lúc này không còn là chuyện hút hay không hút, mà là việc trẻ đang thí nghiệm cơ thể mình bằng hỗn hợp hóa chất mà chính các em không hiểu, không kiểm soát được.
Thực thi Nghị quyết 173 và trách nhiệm của gia đình, nhà trường
Ngăn e-cigarette tiếp cận giới trẻ không thể chỉ trông chờ vào ý thức cá nhân; đó là bài kiểm tra năng lực thực thi pháp luật lẫn trách nhiệm cộng đồng. Lực lượng chức năng đang kiểm soát hoạt động mua bán thuốc lá điện tử trên không gian mạng, tăng cường phát hiện và xử lý vi phạm. Tuy vậy, nếu việc mua bán, quảng bá vẫn xuất hiện trên mạng xã hội, nguy cơ trẻ tiếp xúc với sản phẩm này vẫn rất lớn. Nghị quyết 173 chỉ phát huy tác dụng khi việc cấm thuốc lá điện tử đi kèm kiểm soát chặt các kênh trực tuyến, tài khoản ẩn danh, dịch vụ giao hàng, thay vì dừng ở vài đợt ra quân cao điểm.
Phụ huynh và nhà trường không thể đứng ngoài. Nhiều cha mẹ đã chủ động nhắc nhở, định hướng con dùng mạng xã hội đúng mục đích, mong cơ quan chức năng tăng cường quản lý và tuyên truyền trong trường học. Học sinh cần được dạy cách nhận diện chiêu trò quảng bá mới, biết nói “không” với lời rủ rê. Ngăn thuốc lá điện tử tiếp cận người trẻ vì thế không chỉ là kiểm soát một sản phẩm bị cấm, mà còn là ngăn sớm sự tò mò và những con đường đang đưa sản phẩm này đến gần các em. Nếu chúng ta chậm tay trên không gian mạng, e-cigarette sẽ tiếp tục thắng thế ngay trong sân trường và gia đình.
