Lệnh cấm đóng cửa hàng, không xóa được thị trường
Quảng cáo thuốc lá trên mạng là hoạt động giới thiệu, tiếp thị hoặc dẫn dắt người mua đến sản phẩm thuốc lá qua nền tảng số, thường được ngụy trang bằng từ khóa, hình ảnh và giao dịch kín để né kiểm duyệt. Đây là lý do việc siết bán tại cửa hàng chưa đủ để chặn nguồn tiếp cận, nhất là với người trẻ. Sau khi Nghị quyết 173/2024/QH15 có hiệu lực từ năm 2025, hoạt động kinh doanh công khai thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng tại cửa hàng cố định thu hẹp đáng kể. Khảo sát 126 cửa hàng ở Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng và Thừa Thiên Huế ghi nhận 81 cửa hàng, tương đương 64,3%, đã đóng cửa tại địa điểm cố định; 44 cửa hàng, chiếm 34,9%, chuyển sang bán trực tuyến, còn một cửa hàng duy trì cả hai hình thức. Kết quả này cho thấy thị trường không biến mất mà đổi địa chỉ.
Sự dịch chuyển ấy làm thay đổi bài toán thực thi: thay vì chỉ kiểm tra điểm bán hữu hình, cơ quan chức năng phải lần theo nội dung, tài khoản và đường đi của giao dịch trong môi trường số. Nếu chính sách chỉ đo hiệu quả bằng số cửa hàng đóng cửa, bức tranh sẽ thiếu phần quan trọng nhất: người mua vẫn có thể bắt gặp lời mời chào qua mạng xã hội, sàn thương mại điện tử hoặc hội nhóm kín.
Từ tên gọi trá hình đến tin nhắn riêng
Quảng cáo trực tuyến không nhất thiết gọi sản phẩm đúng tên. Người bán có thể rao thuốc lá điện tử dưới dạng bàn chải điện, máy cạo râu hay tinh dầu thơm phòng; dùng các từ như “pod”, “vape”, “juice”, “nước ép”, “máy thở” hoặc “pod chill”; rồi chuyển cuộc trao đổi sang tin nhắn riêng và nhóm kín. Cách làm này khiến bộ lọc dựa trên từ khóa dễ bỏ sót, còn việc xác định người bán, nơi giao hàng và mối liên hệ giữa các tài khoản trở nên phức tạp hơn. Báo cáo giám sát năm 2026 ghi nhận 403 đường link có dấu hiệu vi phạm trên Facebook, Instagram, website, TikTok và YouTube; 92,3% nội dung dùng từ thay thế, thuật ngữ biến thể hoặc hình ảnh chỉnh sửa thay vì nêu thẳng tên sản phẩm.
Dù bài đăng bán hàng công khai giảm mạnh trên một số nền tảng, quảng cáo và khuyến mại vẫn tiếp cận 38,1% sinh viên được khảo sát; Facebook là kênh phổ biến nhất trong nhóm ghi nhận tiếp xúc. Con số ấy phơi bày giới hạn của việc chỉ gỡ bài vi phạm đã biết: nội dung có thể được đăng lại, đổi mã hoặc chuyển sang kênh kín. Muốn truy vết hiệu quả, cần nối dữ liệu giữa bài đăng, tài khoản và giao dịch, đồng thời xử lý nhanh các dấu hiệu dẫn dụ chứ không đợi người bán công khai sản phẩm.
Sức hút được thiết kế để chạm tới người trẻ
Sức tiếp cận của thuốc lá trên mạng không chỉ đến từ khả năng ẩn danh mà còn từ cách sản phẩm được tiếp thị: nhiều mùi vị, hình thức bắt mắt và thông điệp gắn với sự sành điệu, tò mò hay phong cách cá nhân. Mạng xã hội, người có ảnh hưởng, nội dung giới thiệu sản phẩm và các buổi dùng thử từng được sử dụng để thu hút khách hàng; khi chuyển lên môi trường số, cách quảng bá ấy có thể tiếp cận người xem ngay trong dòng nội dung họ thường theo dõi. Giá thấp, hình dáng giống vật dụng hoặc phụ kiện cũng có thể làm sản phẩm trông vô hại hơn trong mắt thanh thiếu niên. Đây không phải cách tiếp cận trung tính: nó biến sự tò mò thành cơ hội dùng thử và có nguy cơ mở đường cho lệ thuộc nicotine.
Mức độ cảnh báo đã hiện rõ trong số liệu: tỷ lệ người trưởng thành sử dụng thuốc lá điện tử tăng từ 0,2% năm 2015 lên 3,6% năm 2020; năm 2023, tỷ lệ học sinh lớp 6 đến lớp 12 đang sử dụng là 7%. Nicotine có thể ảnh hưởng hệ hô hấp và tim mạch, làm tăng nguy cơ ung thư cùng nhiều vấn đề sức khỏe khác; với trẻ em, nó còn có thể gây hại cho sự phát triển não bộ, trí nhớ và năng lực nhận thức. Vì vậy, quảng cáo trá hình không chỉ là vi phạm thương mại: nó làm tăng khả năng sản phẩm tiếp cận nhóm dễ tổn thương và che mờ tác hại thuốc lá.

Truy vết phải theo kịp cách né luật
Quy định cấm cần được thực thi trên cùng không gian nơi hoạt động mua bán đang chuyển đến. Nghị định 90/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 15/5/2026, quy định phạt từ 3 đến 5 triệu đồng đối với người sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và buộc tiêu hủy tang vật. Nhưng xử phạt người sử dụng không thể thay thế việc truy nguồn cung và xử lý quảng cáo, bán hàng trái phép. Nếu chỉ tập trung vào người mua, phần tổ chức tiếp thị và điều phối giao dịch trên mạng có thể tiếp tục hoạt động dưới tên gọi khác.
Các bước tiếp theo cần gồm bộ công cụ giám sát số có khả năng cập nhật từ khóa ngụy trang, tiếng lóng, hashtag biến thể và quảng cáo trá hình; đồng thời ràng buộc trách nhiệm của nền tảng trong rà quét, gỡ tài khoản vi phạm và ngăn chặn hoạt động kinh doanh. Dự thảo sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá cũng đề xuất cấm hoàn toàn việc bán thuốc lá trên môi trường điện tử và livestream bán hàng. Tuy nhiên, luật và thuật toán chỉ phát huy tác dụng khi đi cùng quy trình tiếp nhận bằng chứng, xác minh người bán và phối hợp giữa nền tảng với cơ quan chức năng. Cửa hàng có thể đóng trong một ngày; thị trường số chỉ thu hẹp khi việc phát hiện và xử lý theo kịp tốc độ đổi tên, đổi tài khoản.






