Thiếu tạng là cuộc chạy đua với sức khỏe
Ghép tạng trẻ em là phương pháp thay thế bộ phận bị suy hoặc mất chức năng bằng tạng hiến phù hợp, giúp bệnh nhi có cơ hội sống khỏe và phát triển khi các cách điều trị khác không đủ sức cứu chữa. Nhưng với nhiều trẻ chờ ghép tạng, cơ hội ấy bị giới hạn bởi nguồn hiến khan hiếm và thời gian không đứng về phía các em. Ngày 30/10, tại TP.HCM, một tọa đàm về thực trạng, thách thức và giải pháp ghép tạng ở trẻ em đã đặt vấn đề mở rộng nguồn hiến trong bối cảnh dự thảo sửa đổi luật liên quan đang được dư luận quan tâm. Đây không chỉ là câu chuyện về kỹ thuật phẫu thuật: mỗi ngày chờ đợi có thể làm sức khỏe trẻ suy giảm, còn khả năng tiếp cận điều trị phụ thuộc vào việc tạng có phù hợp hay không.
Số liệu tại Bệnh viện Nhi đồng 2 cho thấy rõ khoảng cách giữa nhu cầu và nguồn hiến: khoảng 70 bệnh nhi đang chạy thận nhân tạo hoặc lọc màng bụng; trong 40 ca ghép thận, 37 trẻ nhận tạng từ cha mẹ hoặc người thân, chỉ 3 ca từ người hiến chết não. Trong 82 ca ghép gan, cũng chỉ có 3 trường hợp dùng tạng từ người hiến chết não. Những con số này nói lên rằng thiếu nguồn tạng không phải một khái niệm trừu tượng: cơ hội của trẻ vẫn dựa nặng vào việc gia đình có người phù hợp để hiến hay không.
Cái giá của thời gian chờ
Với trẻ suy thận giai đoạn cuối, chạy thận hoặc lọc màng bụng có thể duy trì sự sống, nhưng điều trị kéo dài tiềm ẩn biến chứng. Ghép thận có thể giúp trẻ trở lại nhịp sống gần bình thường, đi học và lớn lên; tuy vậy, không phải em nào cũng tìm được tạng tương thích. Với suy gan, tình thế còn cấp bách hơn vì chưa có phương pháp thay thế hiệu quả tương tự chạy thận: bệnh tiến triển nặng mà không được ghép kịp có thể đồng nghĩa với mất cơ hội sống. Ghép tim lại không có lựa chọn hiến một phần từ người sống như ghép gan, nên cửa chờ càng hẹp.
Trẻ nhỏ, đặc biệt nhóm dưới 15 kg, khó tìm được tạng phù hợp về kích thước; các ca ghép tim ở phía Nam chủ yếu thực hiện cho trẻ đã lớn, có thể tiếp nhận tim từ người trưởng thành. Vì thế, năng lực phẫu thuật tiến bộ chưa đủ để bảo đảm trẻ tiếp cận được ca ghép. Và ngay cả khi có tạng, hành trình không kết thúc ở phòng mổ: bệnh nhi phải dùng thuốc chống thải ghép, tái khám và theo dõi sức khỏe suốt đời. Gánh nặng điều trị dài hạn cần được tính cùng lúc với mục tiêu tăng số ca ghép.
Mở rộng nguồn hiến không thể chỉ sửa luật
Dự thảo sửa đổi luật đề xuất cho phép người dưới 18 tuổi hiến tạng sau khi được xác định chết não hoặc chết tuần hoàn, nếu đã bày tỏ nguyện vọng trước khi qua đời và có cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý; dự thảo vẫn cấm lấy tạng từ người dưới 18 tuổi còn sống. Đề xuất này mở thêm hướng tiếp cận nguồn hiến, nhưng cần đi cùng quy trình chuyên môn chặt chẽ và cơ chế bảo vệ trẻ em. Nếu thiếu những hàng rào đó, mục tiêu tăng nguồn tạng có thể va chạm với quyền lợi và sự an toàn của nhóm hiến dễ bị tổn thương.
Một nút thắt khác nằm ở sự đồng thuận. Có người đã đăng ký hiến tạng nhưng gia đình không chấp thuận khi họ qua đời; trong thực tế, nhân viên tư vấn có thể chỉ có 1-3 ngày để tiếp cận thân nhân đang đau buồn. Vì vậy, luật cần làm rõ mối quan hệ giữa nguyện vọng của người hiến, quyết định của gia đình và trách nhiệm của đội ngũ y tế. Đây không phải thủ tục phụ: sự rõ ràng giúp giảm xung đột vào thời điểm tang gia, đồng thời để bác sĩ không phải tự xoay xở trong tình huống pháp lý nhạy cảm.
Tăng nguồn tạng phải đi cùng chăm sóc lâu dài
Chính sách chỉ đáng kể nếu giúp trẻ nhận được tạng phù hợp và duy trì sức khỏe sau ghép. Thuốc chống thải ghép, tái khám và theo dõi suốt đời đặt ra gánh nặng tích lũy cho gia đình; với trẻ em, hỗ trợ điều trị dài hạn là điều kiện để các em tiếp tục học tập, trưởng thành và giữ chức năng tạng ghép. Nếu chỉ mở rộng danh sách người có thể hiến mà bỏ quên chặng đường sau phẫu thuật, hệ thống mới giải quyết được một phần của bài toán.
Bởi vậy, mở rộng nguồn hiến cần được triển khai đồng thời với tiêu chuẩn chuyên môn phù hợp cho trẻ, quy định minh bạch về sự đồng thuận, cơ chế bảo vệ người hiến chưa thành niên và hỗ trợ chăm sóc sau ghép. Thiếu nguồn tạng đang đẩy trẻ suy gan, thận, tim vào cuộc chờ đợi có thể làm mất cơ hội sống; nhưng giải pháp không thể đánh đổi an toàn lấy số lượng. Thước đo đúng không chỉ là có thêm tạng hiến, mà là nhiều trẻ nhận được tạng phù hợp, đúng lúc và có điều kiện sống khỏe lâu dài.
