Cơ hội ghép không thể chờ mãi
Ghép tạng trẻ em là phương pháp thay thế cơ quan bị suy hoặc mất chức năng bằng tạng hiến phù hợp, mở ra cơ hội sống và phát triển cho bệnh nhi khi các điều trị khác không còn đủ sức duy trì sức khỏe. Ngày 30/10, một tọa đàm tại TP.HCM về thực trạng, thách thức và giải pháp ghép tạng ở trẻ em đặt lại câu hỏi cấp thiết: làm sao đưa nguồn hiến đến đúng trẻ trước khi bệnh tiến triển quá nặng? Nguồn tạng khan hiếm khiến trẻ suy gan, suy thận, suy tim phải chờ đợi trong lúc thể trạng suy giảm. Với suy thận giai đoạn cuối, chạy thận hoặc lọc màng bụng có thể kéo dài sự sống nhưng điều trị lâu dài tiềm ẩn biến chứng. Ghép thận có thể giúp trẻ trở lại sinh hoạt gần bình thường, tiếp tục đến trường và trưởng thành. Trái lại, với trẻ suy gan, không có phương pháp thay thế hiệu quả tương tự chạy thận; chờ lâu có thể đồng nghĩa mất cơ hội sống.
Nguồn hiến ít, tạng phù hợp còn ít hơn
Số liệu tại Bệnh viện Nhi đồng 2 cho thấy quy mô thiếu hụt rất cụ thể: khoảng 70 bệnh nhi đang chạy thận hoặc lọc màng bụng. Trong 40 ca ghép thận, 37 trẻ nhận tạng từ cha mẹ hoặc người thân, chỉ 3 ca dùng thận từ người hiến chết não. Trong 82 ca ghép gan, cũng chỉ có 3 trường hợp nhận tạng từ người hiến chết não. Những con số ấy cho thấy ghép gan trẻ em và ghép thận vẫn dựa nặng vào khả năng hiến tạng trong gia đình. Nhưng tăng số người đăng ký hiến chưa tự động tạo thêm cơ hội cho mọi bệnh nhi: tạng phải tương thích về kích thước và phù hợp với người nhận. Trẻ nhỏ, đặc biệt nhóm dưới 15 kg, rất khó tìm được tạng tương thích; ghép tim càng thiếu lựa chọn vì không thể nhận một phần tim từ người hiến sống như ghép gan. Vì vậy, nguồn hiến cần được mở rộng, nhưng không thể xem đó là lời giải duy nhất.
Từ nguyện vọng hiến đến ca ghép còn nhiều cửa ải
Một nguồn hiến tiềm năng có thể không đến được với bệnh nhi nếu gia đình người hiến không đồng thuận. Bác sĩ Vũ Lệ Anh nêu tình huống người đã tự nguyện đăng ký hiến tạng nhưng khi qua đời, thân nhân lại không chấp thuận. Nhân viên tư vấn thường chỉ có khoảng 1–3 ngày để tiếp cận gia đình, đúng lúc người thân đang đau buồn và các thành viên có thể bất đồng. Đây không phải vướng mắc có thể giải quyết bằng lời kêu gọi đơn thuần. Cần làm rõ giá trị pháp lý của nguyện vọng người hiến, cách ứng xử khi ý chí cá nhân khác với mong muốn gia đình, đồng thời giảm áp lực cho nhân viên y tế. Việc thuyết phục phải tôn trọng thân nhân; còn quy định rõ ràng sẽ giúp đội ngũ chuyên môn biết trách nhiệm và giới hạn của mình. Nếu không tháo gỡ khâu này, mở rộng danh sách người hiến vẫn có thể để trẻ chờ ghép tạng ngoài tầm với.
Mở rộng độ tuổi phải đi cùng bảo vệ trẻ em
Dự thảo sửa đổi luật về hiến, lấy và ghép mô, bộ phận cơ thể người đang được quan tâm. Đề xuất cho phép người dưới 18 tuổi hiến tạng sau khi được xác định chết não hoặc chết tuần hoàn, nếu đã bày tỏ nguyện vọng trước khi chết và được cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý; dự thảo vẫn cấm lấy tạng từ người dưới 18 tuổi còn sống. Mở rộng độ tuổi hiến có thể bổ sung nguồn hiến phù hợp cho trẻ, nhưng đây là thay đổi liên quan trực tiếp đến quyền nhân thân và cơ chế bảo vệ người chưa thành niên. Thạc sĩ Lưu Đức Quang đề xuất thực hiện theo lộ trình, cân nhắc bắt đầu từ nhóm đủ 16 tuổi và xem xét hiến mô trước khi mở rộng hơn. Cách tiếp cận thận trọng đáng ủng hộ: cần đồng thời chuẩn hóa quy trình xác nhận nguyện vọng, bảo đảm đồng thuận và xây dựng năng lực ghép phù hợp. Sau ghép, trẻ còn phải dùng thuốc chống thải ghép, tái khám và theo dõi suốt đời, nên chăm sóc dài hạn cũng phải nằm trong kế hoạch.
Không thể đo thành công chỉ bằng số người đăng ký hiến
Nút thắt của ghép tạng trẻ em là cả một chuỗi: có người hiến, có sự đồng thuận và cơ sở pháp lý đủ rõ, có tạng tương thích, rồi có khả năng ghép và theo dõi lâu dài. Thiếu một mắt xích, trẻ vẫn có thể chờ trong lúc bệnh nặng lên. Với ghép gan, sự chậm trễ đặc biệt đáng lo vì trẻ không có phương án thay thế tương đương chạy thận; với suy thận, ghép có thể đưa trẻ trở lại trường học và nhịp sống gần bình thường. Vì thế, chính sách mở rộng nguồn hiến cần được đánh giá bằng khả năng đưa tạng phù hợp đến bệnh nhi an toàn, chứ không chỉ bằng số người đăng ký. Truyền thông, hướng dẫn pháp lý, quy trình tư vấn trong thời gian ngắn và bảo vệ trẻ em phải tiến cùng nhau. Khi những điều kiện ấy được giải quyết đồng bộ, thêm nguồn hiến mới thực sự chuyển thành thêm cơ hội sống cho trẻ.
