Công nghệ sinh học nông nghiệp: Từ chiến lược quốc gia đến cánh đồng
Công nghệ sinh học nông nghiệp là việc ứng dụng các tiến bộ về vi sinh, gen, chế phẩm sinh học và công cụ số vào tất cả các khâu của sản xuất nông – lâm – thủy sản nhằm tăng năng suất, kiểm soát dịch bệnh, nâng cao chất lượng nông sản, bảo vệ môi trường và xây dựng nông nghiệp bền vững Việt Nam theo định hướng kinh tế xanh, tuần hoàn và giảm phát thải.
Điểm mấu chốt là Việt Nam đã coi công nghệ sinh học nông nghiệp không chỉ là “công cụ hỗ trợ” mà là nền tảng tăng trưởng mới. Quyết định 1466/QĐ-TTg phê duyệt Kế hoạch phát triển công nghiệp sinh học ngành nông nghiệp và môi trường đã đặt mục tiêu đến năm 2045 làm chủ công nghệ sinh học thế hệ mới, công nghệ chỉnh sửa gen và đưa sản phẩm ra quy mô công nghiệp phục vụ cả thị trường trong nước và xuất khẩu. Nói cách khác, đây không còn là câu chuyện thử nghiệm nhỏ lẻ, mà là một cuộc tái cấu trúc dài hạn.
Để tránh rơi vào “ảo tưởng công nghệ”, Nhà nước đồng thời xây dựng Đề án thống kê tỷ trọng đóng góp của công nghệ sinh học, với lộ trình từ nghiên cứu phương pháp luận năm 2026, thử nghiệm chỉ tiêu vào 2027, ban hành bộ chỉ tiêu năm 2028 và thống kê định kỳ toàn quốc từ 2029. Đây là bước đi hiếm khi được chú ý nhưng cực kỳ quan trọng: nếu không đo được giá trị, rất khó điều hành và ưu tiên đầu tư.
Xanh hóa sản xuất: Xử lý phụ phẩm và kiểm soát dịch bệnh cây trồng
Nếu muốn nông nghiệp bền vững Việt Nam thay đổi thật, câu chuyện phải bắt đầu từ đất, nước và phụ phẩm – những thứ lâu nay bị xem là “phần thừa”. Tại Phú Thọ, định hướng nông nghiệp xanh, sinh thái và kinh tế tuần hoàn đang buộc địa phương này đẩy mạnh ứng dụng công nghệ sinh học nông nghiệp vào giải quyết bài toán môi trường, dịch bệnh và chất lượng sản xuất.
Các hướng nghiên cứu cụ thể không hề “trên mây”: dùng vi sinh vật để xử lý phế phụ phẩm nông nghiệp thành phân hữu cơ; ứng dụng các chủng nấm đối kháng để quản lý nấm bệnh hại rễ và tuyến trùng trên cây ăn quả; đánh giá dịch bệnh trên các cây trồng chủ lực, từ đó đề xuất giải pháp kiểm soát dịch bệnh cây trồng từ chính nguồn sinh học bản địa. Thông qua cách tiếp cận này, công nghệ sinh học đang đi sâu vào từng khâu sản xuất, từ xử lý phụ phẩm, kiểm soát dịch bệnh đến nâng cao chất lượng nông sản và giảm tác động môi trường.
Điều đáng nói là các ứng dụng này được yêu cầu phải xuất phát từ điều kiện thực tế, phù hợp với thổ nhưỡng, sản phẩm nông nghiệp chủ lực và nhu cầu của người sản xuất. Đây là thông điệp quan trọng: công nghệ sinh học chỉ có ý nghĩa khi gắn chặt với ruộng vườn cụ thể, chứ không phải là những chế phẩm đắt đỏ, xa lạ với túi tiền và tập quán của nông dân.
Truy xuất nguồn gốc, an toàn thực phẩm và “cú bắt tay” ở Hà Nội
Công nghệ sinh học không chỉ nằm trong ống nghiệm, mà còn hiện hữu trong chiếc mã QR trên bó rau mà người tiêu dùng Hà Nội cầm trên tay. Thành phố đã triển khai hệ thống truy xuất nguồn gốc nông, lâm, thủy sản và thực phẩm từ năm 2018, cấp tài khoản cho hơn 3.300 cơ sở và quản lý dữ liệu của hơn 12.300 sản phẩm được gắn mã QR. Đây là công cụ mạnh để kiểm soát an toàn thực phẩm, buộc nhà sản xuất phải minh bạch quy trình.
Người tiêu dùng có thể tra cứu thông tin, nhận diện thương hiệu và tiếp cận đầy đủ hơn về nguồn gốc, quy trình sản xuất của rau nhờ mã QR tích hợp trên sản phẩm. Về bản chất, đó là sự “số hóa” chuỗi giá trị: từ lựa chọn giống, tiêu chuẩn quy trình tới quản lý an toàn thực phẩm đều được ghi nhận dưới dạng dữ liệu, tạo nền cho các ứng dụng công nghệ sinh học nông nghiệp tinh vi hơn trong tương lai.
Không dừng ở hệ thống riêng lẻ, Hà Nội đang chuẩn bị điều kiện để kết nối với hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản cấp bộ, ưu tiên các nhóm thịt lợn, thịt gà, rau và trà hoa vàng vùng Sóc Sơn. Đặc biệt, Học viện Nông nghiệp Việt Nam và Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội đã ký kết kế hoạch phối hợp phát triển nông nghiệp Thủ đô giai đoạn 2026-2030, tập trung vào định hướng phát triển, đào tạo nhân lực, nghiên cứu – chuyển giao công nghệ và xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn cho một nền nông nghiệp đô thị xanh, công nghệ cao, thông minh và bền vững.
Nuôi trồng thủy sản: Kiểm soát môi trường, nâng chất lượng và bảo vệ nguồn nước
Nếu trồng trọt dùng vi sinh để xử lý phụ phẩm thì nuôi trồng thủy sản lại dùng khoa học kỹ thuật và công nghệ sinh học để kiểm soát môi trường, bảo vệ nguồn nước và nâng chất lượng sản phẩm. Ở Thanh Hóa, Công ty TNHH San Anh đang xây dựng mô hình nuôi, xử lý và cung ứng ngao theo hướng khép kín, chú trọng kiểm soát chất lượng và hạn chế ô nhiễm.
Quy mô vùng sản xuất không nhỏ: 14 ha cá vược, 2,5 ha cá chim, 2 ha cá mú cùng khoảng 224 ha vùng nuôi ngoài biển; riêng ngao có 2 ha sản xuất giống và 3 ha nuôi lưu, xử lý trước khi ra thị trường. Tại khu xử lý, doanh nghiệp dùng nền ao cát, kỹ thuật sàng lọc để loại bỏ vỏ, ngao chết, ngao vỡ, kết hợp công nghệ xử lý bằng vi sinh nhằm giảm độ nhớt, khử mùi hôi, tăng độ tảo, hạn chế tác động môi trường và cho phép tái sử dụng nguồn nước.
Kết quả là ngao sau xử lý sạch cát, kích cỡ đồng đều, những con kém chất lượng bị loại bỏ, qua đó nâng chất lượng sản phẩm và hiệu quả kinh tế. Việc kiểm soát nguồn nước và xử lý chất thải theo quy trình sinh học không chỉ phục vụ yêu cầu xuất khẩu, mà còn giảm nguy cơ ô nhiễm vùng nuôi tập trung, hướng tới mô hình nuôi trồng thủy sản gắn kết giữa hiệu quả kinh tế với bảo vệ môi trường.
Từ “thí điểm” đến hệ sinh thái: Điều gì tiếp theo cho nông nghiệp sinh học?
Điểm chung của các ví dụ trên là: công nghệ sinh học nông nghiệp chỉ phát huy giá trị khi gắn với hệ sinh thái đầy đủ – từ chính sách, thống kê, nghiên cứu, doanh nghiệp đến người nông dân. Khi công nghệ sinh học tham gia sâu hơn vào sản xuất, giá trị tạo ra không chỉ nằm ở sản phẩm cuối cùng mà còn ở năng suất, chất lượng, tiết kiệm nguyên liệu, giảm tác động môi trường và hình thành chuỗi giá trị mới. Nói thẳng, đây là cơ hội hiếm có để nông nghiệp Việt Nam thoát khỏi “bẫy thô sơ”.
Lộ trình đến năm 2030 và xa hơn là 2045 cho thấy Nhà nước không coi đây là phong trào ngắn hạn: hệ thống chỉ tiêu thống kê về công nghệ sinh học sẽ tiếp tục được hoàn thiện, phục vụ theo dõi tỷ trọng đóng góp của lĩnh vực này trong toàn nền kinh tế. Trong bối cảnh yêu cầu nông nghiệp xanh, kinh tế tuần hoàn, giảm phát thải ngày càng rõ, việc chậm chuyển sang mô hình dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đồng nghĩa với bỏ lỡ lợi thế cạnh tranh.
Khâu then chốt còn lại chính là con người và cơ chế khuyến khích: nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp phải được hỗ trợ tiếp nhận công nghệ; các viện, trường cần gắn nghiên cứu với nhu cầu thực tế; hệ thống truy xuất, an toàn thực phẩm phải coi dữ liệu là “nguyên liệu” mới. Nếu làm được, công nghệ sinh học không chỉ giúp kiểm soát dịch bệnh, nâng cao chất lượng nông sản và bảo vệ nguồn nước, mà còn mở rộng khả năng tạo giá trị cho toàn bộ nền kinh tế nông nghiệp Việt Nam.
