Olympic học sinh: từ sân chơi đến bệ phóng quốc tế
Kỳ thi Olympic 2026 trong các môn học như Tin học và Hóa học là hệ thống các cuộc thi học sinh chuyên có tính chọn lọc cao, được tổ chức nhiều vòng từ cấp trường, cấp tỉnh, vòng quốc gia đến quốc tế, vừa đánh giá tư duy khoa học, năng lực giải quyết vấn đề, vừa là bước đệm để phát hiện, bồi dưỡng và tuyển chọn đội tuyển quốc gia tham gia các đấu trường trí tuệ khu vực và thế giới. Ở giai đoạn này, Olympic không còn là sân chơi bên lề, mà là một “con đường chiến lược” cho những học sinh muốn dùng thành tích học thuật để mở cánh cửa đại học, nghiên cứu và sự nghiệp trong các lĩnh vực STEM. Vấn đề đặt ra là: liệu học sinh có sẵn sàng biến cơ hội này thành lợi thế thật sự, hay vẫn xem đó là một cuộc thi điểm số thuần túy.
Olympic Tin học: Đường vào đội tuyển và cơ hội miễn thi tốt nghiệp
Ở môn Tin, Olympic Tin học đang trở thành chuẩn vàng cho học sinh đam mê thuật toán và công nghệ. Kỳ thi chọn đội tuyển quốc gia môn Tin học tham dự Olympic quốc tế năm 2026 diễn ra trong hai ngày 26-27/3 tại Hà Nội, quy tụ 38 học sinh xuất sắc nhất cả nước. Các em phải trải qua hai vòng thi lập trình giải toán kéo dài 5 giờ mỗi vòng theo chuẩn Olympic quốc tế – một thử thách rõ ràng không dành cho những ai học đối phó. Trường hợp Thái Văn Gia Kiên, học sinh lớp 12 Trường THPT Chuyên Hà Tĩnh, đạt tổng điểm 336,69, xếp thứ 12 toàn quốc và nằm trong nhóm 15 thí sinh dẫn đầu, cho thấy đường đi rất cụ thể: học sinh chuyên hoàn toàn có thể dùng năng lực Tin học để bước vào nhóm tinh hoa. Theo kế hoạch, 15 thí sinh này sẽ dự Olympic Tin học châu Á – Thái Bình Dương (APIO) và tiếp tục tập huấn tại Trường Đại học Công nghệ để chuẩn bị thi quốc tế. Quan trọng hơn, các thí sinh đội tuyển được dự kiến miễn thi tốt nghiệp THPT và ưu tiên xét tuyển đại học, cao đẳng năm 2026 – một đặc quyền cho thấy giá trị thực tế của việc chuẩn bị thi Olympic sớm và bài bản, chứ không chỉ là danh hiệu để ghi vào hồ sơ.
Olympic Hóa học: WYCTO và xu hướng đánh giá tư duy khoa học
Ở môn Hóa, Olympic Hóa học đang dịch chuyển rõ rệt từ kiểm tra ghi nhớ sang đánh giá tư duy khoa học. Vòng Quốc gia Olympic Tài năng Hóa học Trẻ Thế giới (WYCTO) được tổ chức đồng thời tại sáu hội đồng thi ở Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Hải Phòng, Ninh Bình và Bắc Ninh, tạo điều kiện cho học sinh ở nhiều khu vực tham gia. Thí sinh được chia ba cấp độ Junior, Intermediate và Senior theo độ tuổi và chương trình học, nhằm bảo đảm nội dung phù hợp nền tảng kiến thức và lộ trình phát triển tư duy. Thay vì chỉ kiểm tra khả năng ghi nhớ, đề thi tập trung vào tư duy khái niệm, suy luận định lượng, giải quyết vấn đề và vận dụng Hóa học vào thực tiễn. Ở cấp cao hơn, nội dung mở rộng sang phản ứng, cân bằng, điện hóa và kết nối với đời sống, công nghệ, môi trường. Sau Vòng Quốc gia, thí sinh đạt thành tích có cơ hội tham dự Vòng Quốc tế WYCTO 2026, dự kiến tổ chức từ ngày 22 đến 25/10 tại Ninh Bình. Đây là một thông điệp rõ ràng: để đi xa với Olympic Hóa học, học sinh phải coi mình là người làm khoa học nhỏ, biết phân tích dữ liệu và đọc thế giới qua lăng kính Hóa học, chứ không chỉ học để làm bài trắc nghiệm.
Theo ban tổ chức WYCTO, việc phân chia cấp độ và định hướng đề thi như trên nhằm “khuyến khích học sinh sử dụng kiến thức để phân tích hiện tượng, xử lý dữ liệu và tìm phương án giải quyết vấn đề”. Đây là một câu nói đáng trích lại, vì nó tóm tắt triết lý mới của các kỳ thi Olympic: đào tạo tư duy, không nuôi dưỡng học vẹt.
Hội thi Tin học trẻ: Sân chơi đông đảo, điểm khởi đầu cho chuẩn bị Olympic
Nếu kỳ thi Olympic Tin học là tầng “chọn đội tuyển”, thì Hội thi Tin học trẻ toàn quốc lại là tầng “phát hiện nguồn” quan trọng. Lễ tổng kết và trao giải Hội thi Tin học trẻ toàn quốc lần thứ 32 diễn ra ngày 28/8 tại Lâm Đồng. Vòng chung kết quy tụ 248 thí sinh, trong đó 12 học sinh giành 9 giải Nhất ở các bảng khác nhau, còn toàn bộ hội thi năm nay thu hút gần 54.000 lượt thí sinh tham gia – một con số cho thấy sức hút mạnh mẽ của Tin học với thế hệ trẻ. Nội dung thi đã được cập nhật theo hướng gắn với thực tiễn, đưa Toán tư duy và tư duy thuật toán vào các bảng chính thức, đồng thời khuyến khích sản phẩm sáng tạo ứng dụng AI và công nghệ số để giải quyết vấn đề trong giáo dục, y tế, nông nghiệp và đời sống. Phát biểu tại sự kiện, ông Nguyễn Kim Quy nhấn mạnh: “Hội thi không chỉ kiểm tra kiến thức hay kỹ năng lập trình, mà đang từng bước hướng các em tới một năng lực quan trọng hơn: biết nhận diện vấn đề, tư duy bằng công nghệ và sử dụng công nghệ để tạo ra giải pháp có ích cho con người và xã hội”. Với những học sinh đang nhắm tới Olympic Tin học, đây là sân chơi lý tưởng để rèn nền tảng thuật toán, luyện bản lĩnh thi cử và thử sức trước khi bước vào các cuộc thi chọn lọc hơn.
Chiến lược chuẩn bị thi Olympic cho học sinh chuyên
Nhìn từ ba sân chơi Tin học, Hóa học và Tin học trẻ, thông điệp chung khá rõ: ai muốn tiến xa với kỳ thi Olympic 2026 cần chuẩn bị như một quá trình dài hơi, không phải “nước rút” vài tháng. Ở Tin học, học sinh phải xây dựng nền thuật toán vững, luyện giải bài chuẩn Olympic trong thời gian dài để đủ sức chịu áp lực các vòng thi 5 giờ. Ở Hóa học, lộ trình phải đi từ vững kiến thức cơ bản (Junior) tới tư duy phản ứng, cân bằng, điện hóa (Senior), song song với việc đọc thêm về Hóa học trong đời sống, công nghệ và môi trường. Các cuộc thi học sinh chuyên như Hội thi Tin học trẻ toàn quốc có thể coi là “trạm trung gian”: rèn tư duy logic, sáng tạo, kỹ năng thi cử và giúp học sinh làm quen với áp lực sân khấu, trước khi bước vào các vòng chọn đội tuyển quốc gia. Quan trọng hơn cả là thái độ: không coi Olympic là đích đến duy nhất, mà là một công cụ để mài sắc tư duy, mở rộng cơ hội học tập và xây dựng hồ sơ học thuật. Học sinh biết tận dụng những sân chơi này, kể cả khi không đoạt giải, vẫn có thể biến quá trình chuẩn bị thành lợi thế lâu dài cho con đường đại học và nghề nghiệp.
