Nhận diện giả mạo AI là kỹ năng an toàn số
Nội dung giả mạo bằng AI là hình ảnh hoặc giọng nói được tạo hay chỉnh sửa bằng công nghệ để khiến người xem, người nghe tưởng rằng một người hoặc sự việc có thật đã xuất hiện như nội dung thể hiện. Khi những sản phẩm này ngày càng khó nhận ra bằng cảm giác thông thường, nhận diện giả mạo AI không còn là kỹ năng dành riêng cho chuyên gia: đó là một phần thiết yếu của an toàn số. Ảnh giả bằng AI có thể khiến người xem tin vào một cảnh tượng chưa từng xảy ra; giọng nói giả mạo có thể làm người nghe tưởng người thân hoặc đồng nghiệp đang yêu cầu giúp đỡ. Nhưng một dấu hiệu lạ không đủ để kết luận nội dung là giả, cũng như vẻ tự nhiên không chứng minh nội dung là thật. Cách tiếp cận an toàn hơn là coi nội dung gây sốc, thúc ép hoặc đòi hành động gấp là lý do để dừng lại và kiểm chứng.
Kỹ năng cần thiết gồm nhận biết thủ đoạn lừa đảo, kiểm chứng nội dung trước khi chia sẻ, bảo vệ dữ liệu cá nhân và thực hiện giao dịch điện tử an toàn. Hướng dẫn thực hành có ý nghĩa vì giúp người dân và doanh nghiệp áp dụng kiến thức vào tình huống cụ thể, qua đó giảm nguy cơ bị lợi dụng, mất tài sản hoặc bị đánh cắp thông tin.
Dừng lại, xác minh rồi mới tin hoặc chia sẻ
Khi gặp ảnh hoặc đoạn ghi âm đáng ngờ, đừng để cảm xúc quyết định thay cho việc xác minh. Hãy xem nội dung đến từ đâu, ai đăng đầu tiên và liệu nguồn đó có đáng tin cậy hay không. Tìm thông tin tương tự từ các kênh chính thống, độc lập; nếu nội dung tuyên bố có sự việc khẩn cấp, hãy kiểm tra trực tiếp với cơ quan, tổ chức hoặc người liên quan qua phương thức liên lạc đã biết, thay vì dùng số điện thoại hay đường dẫn nằm trong chính bài đăng đáng ngờ. Với yêu cầu chuyển tiền, cung cấp mã xác thực hoặc gửi thông tin cá nhân, hãy xác nhận bằng một kênh thứ hai trước khi làm bất cứ điều gì.
Có thể quan sát ảnh và âm thanh để phát hiện điểm bất thường, nhưng đừng xem một chi tiết riêng lẻ là bằng chứng quyết định: nội dung được nén, cắt ghép hoặc ghi trong điều kiện kém cũng có thể trông và nghe khác lạ. Ngược lại, sản phẩm giả có thể đủ thuyết phục để đánh lừa người xem. Quy tắc thực tế là chưa xác minh thì chưa chia sẻ; chưa xác nhận danh tính thì chưa giao dịch. Việc cung cấp thông tin chính thống, kịp thời giải thích và đính chính nội dung sai lệch cũng được xác định là cần thiết để cộng đồng có cơ sở kiểm chứng.
Bảo vệ dữ liệu cá nhân để giảm nguy cơ bị lợi dụng
Khả năng tạo giả không chỉ phụ thuộc vào công nghệ; dữ liệu cá nhân bị lộ cũng có thể khiến việc mạo danh nhắm đúng người và dễ tạo lòng tin hơn. Vì vậy, hãy hạn chế đăng công khai thông tin liên hệ, lịch trình, giấy tờ và những nội dung riêng tư không cần thiết. Trước khi gửi ảnh, đoạn ghi âm hoặc giấy tờ cho một dịch vụ hay tài khoản, hãy tự hỏi dữ liệu ấy có thật sự cần thiết và bên nhận có đáng tin không. Không cung cấp mật khẩu, mã xác thực hoặc thông tin tài chính để đáp lại một cuộc gọi hay tin nhắn bất ngờ, kể cả khi giọng nói nghe quen thuộc.
Khi nhận yêu cầu nhạy cảm từ người quen, hãy chủ động gọi lại bằng số đã lưu hoặc xác nhận qua một kênh khác. Với giao dịch điện tử, kiểm tra người nhận và nội dung giao dịch trước khi xác nhận; không mở đường dẫn lạ hay cài ứng dụng theo lời thúc giục. Nếu đã lỡ chia sẻ dữ liệu hoặc nghi ngờ tài khoản bị xâm phạm, hãy đổi thông tin đăng nhập liên quan, liên hệ đơn vị cung cấp dịch vụ qua kênh chính thức và báo cho người có thể bị ảnh hưởng. Bảo vệ dữ liệu cá nhân không loại bỏ mọi rủi ro, nhưng giảm cơ hội để kẻ xấu lợi dụng.
Thói quen kiểm chứng đáng tin hơn cảm giác
Không có mẹo quan sát nào bảo đảm phát hiện mọi ảnh giả bằng AI hay giọng nói giả mạo. Vì thế, đừng đặt toàn bộ niềm tin vào việc mắt thấy tai nghe, nhưng cũng đừng vội kết luận mọi nội dung khác thường đều là giả. Hãy ưu tiên nguồn tin chính thống, đối chiếu thông tin với nguồn độc lập và liên hệ trực tiếp khi nội dung đòi hỏi quyết định quan trọng. Cách làm này đặc biệt cần thiết trước khi chia sẻ thông tin có thể gây hoang mang hoặc thực hiện giao dịch điện tử.
Kế hoạch được ban hành theo Quyết định số 3914/QĐ-BKHCN đặt mục tiêu đến năm 2030, toàn bộ đơn vị trực thuộc Bộ lồng ghép nội dung tuyên truyền về phòng ngừa, ứng phó với các đe dọa an ninh phi truyền thống vào chương trình, kế hoạch công tác hằng năm. Mục tiêu ấy nhấn mạnh một điều người dùng có thể thực hành ngay: học cách kiểm chứng, giữ kín dữ liệu và dừng lại trước yêu cầu bất thường. Trong môi trường mà hình ảnh và giọng nói có thể bị làm giả, sự thận trọng có căn cứ là lớp bảo vệ thiết thực nhất.
