Não mô cầu là gì và vì sao ca tử vong ở TPHCM là lời cảnh tỉnh
Dịch não mô cầu là tình trạng nhiễm khuẩn cấp tính do vi khuẩn Neisseria meningitidis gây ra, có thể dẫn đến viêm màng não, nhiễm khuẩn huyết, diễn tiến rất nhanh và gây tử vong trong vòng 24 giờ nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, đặc biệt ở trẻ em và người sống trong môi trường đông người.
TPHCM vừa ghi nhận 4 học sinh Trường THCS Hai Bà Trưng, xã Hiệp Phước, mắc bệnh do não mô cầu nhóm B, trong đó một học sinh 12 tuổi đã tử vong. Hai trường hợp khác đang điều trị tại Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới, thêm một em sinh năm 2014 ở xã Thường Tân cũng được xác định nhiễm vi khuẩn não mô cầu và phải nhập viện điều trị kháng sinh. Đây không còn là câu chuyện xa vời mà là lời cảnh tỉnh rất rõ: bệnh có thể tấn công bất kỳ gia đình nào, bất kỳ lúc nào.
Điều đáng nói là nhiều học sinh khác trong cùng môi trường có triệu chứng hô hấp dương tính với cúm mùa và rhinovirus, khiến việc nhận diện sớm dịch não mô cầu càng khó hơn nếu phụ huynh chỉ nghĩ đó là cảm cúm thông thường. Khi một bệnh có thể nguy kịch trong 24 giờ, mọi sự chậm trễ đều phải trả giá bằng tính mạng.
Vì sao nhu cầu tiêm vaccine não mô cầu tăng gấp 8 lần sau chùm ca bệnh
Ngay sau khi thông tin về ca tử vong chưa được tiêm vaccine phòng bệnh được công bố, nhiều phụ huynh ở TPHCM lập tức đưa con đến các trung tâm tiêm chủng để tiêm vaccine não mô cầu. Tại Viện Pasteur TPHCM, số người đến tiêm vaccine não mô cầu trong những ngày cuối tuần tăng gấp 8 lần so với ngày thường, một con số cho thấy nỗi lo đã bùng lên mạnh mẽ hơn bất kỳ chiến dịch truyền thông nào.
Phụ huynh không chỉ đưa trẻ đi tiêm mà còn cuống cuồng kiểm tra lại sổ tiêm chủng, phát hiện nhiều trường hợp mới tiêm vaccine não mô cầu ACWY nhưng chưa tiêm nhóm B. Một số gia đình sống gần khu vực có ca bệnh còn đăng ký tiêm cho cả người lớn để tự bảo vệ mình, vì họ hiểu rằng nếu người chăm sóc mắc bệnh, trẻ sẽ mất đi tuyến phòng thủ quan trọng nhất.
Sự bùng nổ nhu cầu này cho thấy một nghịch lý: chúng ta chỉ quan tâm đến phòng ngừa bệnh truyền nhiễm khi dịch đã gõ cửa trường học và khu phố. Lẽ ra, tiêm chủng trẻ em và người lớn phải là thói quen chủ động, không phải phản ứng muộn màng sau một bản tin đau lòng.
Vaccine não mô cầu: Không phải “áo giáp tuyệt đối” nhưng là lá chắn tốt nhất
Theo các chuyên gia, tiêm phòng vaccine cho cả người lớn và trẻ em là biện pháp bảo vệ chủ động, bền vững và hiệu quả nhất hiện nay trước bệnh não mô cầu. Tổ chức Y tế Thế giới cũng xác định tiêm chủng là biện pháp quan trọng để phòng ngừa bệnh này, đặc biệt ở trẻ nhỏ, thanh thiếu niên và người sống trong môi trường tập thể.
Hiện Việt Nam đã có nhiều loại vaccine não mô cầu an toàn và hiệu quả như Menactra, MenQuadfi, Mengoc BC và Bexsero, bao phủ các nhóm huyết thanh A, C, W, Y và B. Tuy nhiên, mỗi loại vaccine chỉ bảo vệ một hoặc vài nhóm vi khuẩn nhất định. Trường hợp em B.T.T đã tiêm vaccine nhóm A, C, W, Y nhưng chưa tiêm nhóm B vẫn mắc bệnh là minh chứng rõ ràng rằng tiêm thiếu mũi đồng nghĩa với để hở một khoảng trống nguy hiểm trong hệ miễn dịch.
Điều này không có nghĩa vaccine vô dụng, mà ngược lại: nếu không có vaccine, nguy cơ tử vong và biến chứng nặng sẽ cao hơn rất nhiều, với tỷ lệ tử vong có thể lên tới 50% nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời. Vấn đề là phụ huynh phải hiểu rõ con mình đã tiêm loại vaccine nào, còn thiếu nhóm nào, thay vì chỉ nhớ mơ hồ rằng “đã tiêm não mô cầu rồi”.
Phòng ngừa hơn chữa trị: Bài học từ 2.031 người phải uống kháng sinh dự phòng
Sau khi ghi nhận các ca bệnh tại Trường THCS Hai Bà Trưng, ngành y tế xác định 177 người tiếp xúc gần, gồm 163 học sinh và 14 người sống cùng nơi cư trú, phải uống kháng sinh dự phòng và được theo dõi sức khỏe hằng ngày. Để chặn nguy cơ lây lan trong trường học, phạm vi dự phòng còn được mở rộng cho toàn bộ học sinh, giáo viên và nhân viên, tổng cộng 2.031 người phải uống thuốc.
Song song với đó là khử khuẩn môi trường, giám sát sức khỏe, theo dõi người tiếp xúc gần, và đến sáng 19/10 chưa ghi nhận thêm ca mắc mới trong nhóm này. Đây là nỗ lực đáng ghi nhận, nhưng cũng là cái giá rất lớn cho việc phòng ngừa muộn: hàng nghìn người phải dùng kháng sinh, trong khi một mũi vaccine đúng lịch có thể giảm đáng kể nguy cơ bùng phát dịch.
Trong bối cảnh có rất nhiều người lành mang vi khuẩn lẩn khuất trong cộng đồng, các biện pháp như rửa tay, che miệng khi ho, không dùng chung vật dụng chỉ mang tính hỗ trợ, không thể thay thế vaccine. Phòng ngừa bệnh truyền nhiễm không thể dựa vào kháng sinh dự phòng cho cả trường mỗi khi có ca bệnh; chiến lược bền vững phải là tiêm chủng chủ động từ trước.
Cha mẹ cần làm gì ngay bây giờ: Đừng chờ thêm một bản tin tử vong
Bài học rõ ràng nhất từ chùm ca dịch não mô cầu lần này là: chờ đến khi có ca tử vong mới tiêm vaccine là quá muộn. Đối với trẻ em, bác sĩ khuyến cáo phụ huynh và nhà trường phải chú ý phát hiện sớm các dấu hiệu như sốt cao, đau đầu dữ dội, buồn nôn, cứng gáy, sợ ánh sáng; ở trẻ nhỏ là bỏ bú, quấy khóc, lừ đừ hoặc thóp phồng và đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay khi nghi ngờ.
Tiếp theo, phụ huynh cần chủ động kiểm tra lại sổ tiêm chủng, xác định trẻ đã tiêm đủ các loại vaccine não mô cầu (bao gồm cả nhóm B và ACWY) hay chưa, đồng thời hỏi rõ bác sĩ về lịch tiêm nhắc nếu cần. Tiêm chủng trẻ em không phải là “checklist” làm cho xong, mà là chiến lược bảo vệ dài hạn trước nhiều bệnh truyền nhiễm nguy hiểm.
Cuối cùng, người lớn cũng không nên đứng ngoài cuộc. Những ai thuộc nhóm nguy cơ cao như sống trong môi trường tập thể, có bệnh nền hoặc chăm sóc trẻ nhỏ nên cân nhắc tiêm vaccine não mô cầu cho chính mình. Dịch não mô cầu không chỉ “nhắm” vào trẻ em; nó tấn công mọi lứa tuổi, và mỗi người trưởng thành có trách nhiệm không trở thành mắt xích lây truyền trong gia đình và cộng đồng.
