1/8 ca ung thư đến từ nhiễm trùng: Sự thật khó chấp nhận nhưng có thể thay đổi
Ung thư liên quan đến tác nhân truyền nhiễm là nhóm bệnh ung thư hình thành do vi khuẩn, virus hoặc ký sinh trùng xâm nhập, gây nhiễm trùng kéo dài, làm thay đổi gene hoặc gây viêm mạn tính, từ đó khiến tế bào tăng sinh mất kiểm soát và cuối cùng phát triển thành khối u ác tính.
Theo nghiên cứu mới công bố, khoảng 2,3 triệu ca ung thư mới trên toàn cầu trong năm 2024 có liên quan đến các tác nhân gây nhiễm trùng, chiếm khoảng 12% tổng số ca mắc mới. Nói cách khác, cứ 8 ca ung thư thì có 1 ca bắt nguồn từ nhiễm trùng – một con số không thể xem nhẹ. Báo cáo của cơ quan nghiên cứu ung thư thuộc tổ chức y tế toàn cầu cũng đưa ra cùng tỷ lệ, 12% trong số 20 triệu ca ung thư được ghi nhận có liên quan đến các tác nhân nhiễm trùng.
Điều đáng nói là phần lớn những ca này không phải “số phận an bài”. Các nhà nghiên cứu khẳng định con người có thể tránh hàng triệu ca ung thư bằng những công cụ đã có sẵn, bao gồm vắc xin và các biện pháp phòng ngừa khác. Nếu tiếp tục thờ ơ với phòng ngừa ung thư từ nhiễm trùng, đó là thất bại của y tế công cộng – nhưng cũng là thất bại của mỗi cá nhân trong việc bảo vệ sức khỏe chính mình.
Vi khuẩn HP, virus HPV, viêm gan B: Ba “thủ phạm” quen mặt
Nghiên cứu mới cho thấy khoảng 12% số ca ung thư mới toàn cầu có liên quan đến các tác nhân gây nhiễm trùng như vi khuẩn HP, virus HPV và virus viêm gan B. Đây không phải những cái tên xa lạ: chúng xuất hiện trong các cuộc khám dạ dày, tư vấn phụ khoa, hay xét nghiệm gan mà nhiều người vẫn trì hoãn.
Vi khuẩn Helicobacter pylori (vi khuẩn HP) thường lây qua điều kiện vệ sinh kém hoặc đồ ăn thức uống nhiễm khuẩn, gây nhiễm trùng dạ dày và làm tăng nguy cơ ung thư dạ dày. Nghiên cứu toàn cầu xác định H. pylori là một trong hai tác nhân nổi bật, chủ yếu liên quan đến ung thư dạ dày. Virus HPV có thể gây ung thư cổ tử cung – loại ung thư phổ biến thứ năm ở nữ giới trên toàn cầu.
Virus viêm gan B (HBV) liên quan đến khoảng 360.000 ca ung thư, phần lớn là ung thư gan. Virus này lây qua đường tình dục, đường máu, dùng chung kim tiêm hoặc từ mẹ sang con trong quá trình sinh nở; tiếp xúc lâu dài làm tăng nguy cơ ung thư gan. Khi ba tác nhân truyền nhiễm này đều rất phổ biến, coi nhẹ phòng ngừa ung thư đồng nghĩa chấp nhận sống chung với một quả bom hẹn giờ trong cơ thể.
Virus và vi khuẩn gây ung thư bằng cách nào?
Nhiều người vẫn nghĩ ung thư là “tự nhiên mà đến”, nhưng khoa học cho thấy virus và vi khuẩn có thể trực tiếp hoặc gián tiếp làm thay đổi gene của tế bào chủ – tức tế bào bị virus xâm nhập – khiến tế bào dễ tăng sinh mất kiểm soát và cuối cùng có thể phát triển thành ung thư. Đây là lý do phòng ngừa nhiễm trùng chính là phòng ngừa ung thư, chứ không chỉ là tránh vài triệu chứng cấp tính.
Các nhà khoa học xác định ba cơ chế chính: Thứ nhất, virus có thể vô hiệu hóa khả năng tự hủy hoặc ngăn tế bào dừng phân chia khi xuất hiện bất thường, bằng cách làm gián đoạn hoạt động của các protein kiểm soát như TP53 hoặc RB. Thứ hai, virus có thể đưa vật liệu di truyền của mình vào DNA tế bào chủ, làm gián đoạn các gene kiểm soát phân chia hoặc chết theo chương trình, tạo điều kiện cho ung thư hình thành. Thứ ba, bản thân virus có thể mang gene gây ung thư (oncogene).
Với vi khuẩn và ký sinh trùng, cơ chế thường gián tiếp hơn: nhiễm trùng kéo dài gây viêm mạn tính, mô bị tổn thương liên tục phải sửa chữa, làm tăng nguy cơ sai sót trong quá trình phân chia tế bào và tích lũy đột biến di truyền theo thời gian. Nói thẳng: để mặc nhiễm trùng kéo dài là đang tạo môi trường lý tưởng cho ung thư nảy mầm.
Phòng ngừa ung thư từ tác nhân truyền nhiễm: Vắc xin, xét nghiệm, điều trị
Nếu 1/8 ca ung thư toàn cầu đến từ nhiễm trùng, thì chiến lược phòng ngừa ung thư hợp lý nhất là chặn nhiễm trùng ngay từ đầu. Các chuyên gia nhấn mạnh: kết quả nghiên cứu cho thấy vai trò của việc phòng ngừa nhiễm trùng trong giảm nguy cơ ung thư; những biện pháp quan trọng bao gồm tiêm vaccine, xét nghiệm và điều trị các tác nhân gây bệnh khi cần thiết. Đây là phòng tuyến rẻ hơn, ít đau đớn hơn rất nhiều so với hóa trị hay phẫu thuật.
Vaccine có thể giúp phòng ngừa HPV và viêm gan B; xét nghiệm và điều trị có thể giúp kiểm soát H. pylori và viêm gan C. Đối với viêm gan B, các khuyến cáo nhấn mạnh mọi trẻ sơ sinh cần được tiêm mũi đầu tiên trong vòng 24 giờ sau sinh, sau đó tiêm thêm 2 mũi nữa để có miễn dịch lâu dài. Viện nhi khoa uy tín cũng khuyến cáo trẻ từ 9–12 tuổi nên được tiêm vaccine để giảm nguy cơ nhiễm virus và vi khuẩn truyền nhiễm.
Với vi khuẩn HP, điều trị bằng kháng sinh theo chỉ định bác sĩ có thể loại bỏ vi khuẩn và giúp giảm nguy cơ ung thư dạ dày. Người nhiễm viêm gan C có thể được xét nghiệm và điều trị nhằm giảm nguy cơ ung thư về sau. Ngoài ra, thực hành tiêm an toàn, sử dụng bao cao su và dự phòng trước phơi nhiễm HIV (PrEP) góp phần hạn chế lây truyền các tác nhân liên quan đến ung thư. Phòng ngừa ung thư ở đây không phải khẩu hiệu, mà là những thao tác rất cụ thể: đi tiêm, đi xét nghiệm, đi điều trị.
Từ dữ liệu WHO đến lựa chọn cá nhân: Hoặc chủ động phòng ngừa, hoặc chấp nhận rủi ro
Báo cáo của cơ quan nghiên cứu ung thư thuộc tổ chức y tế toàn cầu, công bố trên một tạp chí chuyên ngành lớn, đã cung cấp chiến lược phòng ngừa dựa trên bằng chứng khoa học: khoảng 12% ca ung thư mới toàn cầu có liên quan đến các tác nhân nhiễm trùng và phần lớn có thể phòng tránh bằng vắc xin, xét nghiệm và điều trị sớm. Đây không còn là cảnh báo chung chung, mà là bản hướng dẫn hành động rất rõ ràng.
Thực tế, tỷ lệ ung thư liên quan đến nhiễm trùng gần như không đổi trong gần một thập kỷ, quanh mức 12–13%. Điều này cho thấy chúng ta chưa tận dụng tốt các công cụ phòng ngừa ung thư đã có. Khi vi khuẩn HP, virus HPV và viêm gan B vẫn âm thầm gây hàng triệu ca ung thư mỗi năm, việc trì hoãn tiêm vaccine hay bỏ qua xét nghiệm không còn là lựa chọn vô hại.
Cuối cùng, câu hỏi không phải là “ung thư có đáng sợ không”, mà là “chúng ta có chấp nhận mắc những ca ung thư có thể phòng ngừa hay không”. Phòng ngừa ung thư từ tác nhân truyền nhiễm bắt đầu từ những quyết định rất đời thường: đưa con đi tiêm đúng lịch, xét nghiệm khi có nguy cơ, điều trị dứt điểm nhiễm trùng, và không coi thường bất kỳ cảnh báo nào về HP, HPV hay viêm gan B. Chọn chủ động hôm nay là cách thiết thực nhất để giảm nguy cơ ung thư ngày mai.
