Cải lương trong kỷ nguyên số: cuộc cạnh tranh không còn dễ dàng
Cải lương là loại hình sân khấu kịch hát truyền thống có hơn một thế kỷ lịch sử, kết hợp âm nhạc dân tộc, thoại kịch và diễn xuất để kể những câu chuyện gắn với đời sống, lịch sử và tâm lý người Việt, hình thành hai nhánh nam-bắc mang đậm bản sắc vùng miền khác nhau nhưng cùng chia sẻ nền tảng nghệ thuật chung. Câu hỏi hôm nay không còn là cải lương có giá trị hay không, mà là liệu loại hình này có đủ sức tồn tại trước không gian giải trí vô hạn của thời đại số. Sự bùng nổ mạng xã hội, xem phim, nghe nhạc trực tuyến, trò chơi điện tử đang chiếm gần hết quỹ thời gian giải trí của cộng đồng, đẩy sân khấu truyền thống vào cuộc cạnh tranh gay gắt để giành giữ khán giả, đặc biệt là thế hệ trẻ đô thị. Nếu không coi cải lương thế hệ trẻ là mục tiêu trung tâm, mọi nỗ lực bảo tồn chỉ dừng ở khẩu hiệu.
Hội thảo nam-bắc: nhận diện bản sắc để không lạc đường khi hiện đại hóa
Điểm đáng chú ý là nghệ sĩ và nhà nghiên cứu không đứng ngoài cuộc khủng hoảng khán giả cải lương; họ đang ngồi lại với nhau để định nghĩa lại chính mình. Ngày 11/9 tại Hà Nội, một hội thảo khoa học về sự khác biệt của nghệ thuật cải lương nam-bắc được tổ chức, nhằm tạo diễn đàn trao đổi và tìm giải pháp phát triển dựa trên việc nhận diện bản sắc hai miền. Theo phân tích của các nhà chuyên môn, khán giả cải lương ở Hà Nội chủ yếu là người dân Thủ đô, với sân khấu công lập thiên về đề tài lịch sử, dã sử, huyền thoại; trong khi tại Thành phố Hồ Chí Minh, lực lượng khán giả đa dạng hơn, gồm cả người Việt ở nước ngoài và có sự tham gia mạnh của các đoàn tư nhân, thường dựng vở nhanh, chiều theo thị hiếu công chúng. Hình ảnh “một gốc, nhiều cành” không chỉ là ẩn dụ đẹp; nó nhắc rằng mọi chiến lược hiện đại hóa phải dựa trên hiểu biết sâu sắc về bản sắc vùng miền, thay vì chạy theo thị hiếu một cách mù quáng.
Thách thức kép: vừa bảo tồn âm nhạc dân tộc vừa chinh phục khán giả trẻ
Nỗi lo lớn nhất hiện nay là khoảng cách ngày càng rộng giữa cải lương và giới trẻ. Giới trẻ ngày càng ít quan tâm đến sân khấu truyền thống, số lượng khán giả thường xuyên giảm sút, đặc biệt là lớp khán giả trẻ đô thị. Điều này không chỉ đe dọa doanh thu của đoàn diễn, mà còn đe dọa chính mục tiêu bảo tồn âm nhạc dân tộc, bởi một di sản chỉ thực sự sống khi có cộng đồng chấp nhận và tiếp nhận nó mỗi ngày. Các nhà nghiên cứu cảnh báo, nhiều đoàn hoạt động cầm chừng vì thiếu khán giả và nguồn lực; lực lượng nghệ sĩ kế cận chưa đủ mạnh; không gian biểu diễn ổn định và cơ chế đầu tư vẫn bất cập. Việc bảo tồn nghệ thuật truyền thống, trong đó có cải lương, không thể chỉ dựa vào tình yêu nghề của nghệ sĩ hay sự hoài niệm của một nhóm khán giả lớn tuổi; nó cần một chiến lược kết nối với công chúng đương đại, coi khán giả trẻ là đối tác đồng sáng tạo chứ không phải đối tượng thụ hưởng bị động.
Số hóa di sản: từ video ngắn, cải lương số đến trung tâm dữ liệu
Nhiều người sợ nghệ thuật truyền thống số hóa sẽ làm mất đi chất “mộc”, nhưng nếu không bước lên không gian số, cải lương sẽ bị bỏ lại phía sau. Các nhà nghiên cứu nhìn nhận công nghệ số vừa làm phân tán người xem, vừa là công cụ đắc lực để nghệ sĩ trẻ quảng bá di sản văn hóa, kết nối cộng đồng người hâm mộ không bị giới hạn bởi địa lý. Từ nhận thức đó, nhiều giải pháp cụ thể đã được đề xuất: ứng dụng công nghệ 4.0 để tạo trải nghiệm nhập vai, đồng sáng tạo cho học sinh; sản xuất "cải lương số", xây dựng video ngắn hướng tới cải lương thế hệ trẻ trên nền tảng trực tuyến; hình thành Trung tâm Dữ liệu số cải lương Việt Nam để kiểm kê, bảo vệ và đưa loại hình này quảng bá quốc tế. Một nhận định đáng trích là: "Trên không gian số, cần có kho tư liệu, trailer, trích đoạn chất lượng, bài giới thiệu, phỏng vấn nghệ sĩ và hệ thống lịch diễn chuyên nghiệp…". Nghệ thuật truyền thống số hóa không phải trò chơi thời thượng, mà là điều kiện sống còn.
Từ “bao cấp để tồn tại” đến “kiến tạo để phát triển”: tương lai nằm trong tay ai?
Dù nghệ sĩ có nỗ lực đến đâu, cải lương sẽ khó vượt qua khủng hoảng nếu tiếp tục bị trói trong tư duy quản lý cũ. Đạo diễn và các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng không thể duy trì một loại hình nghệ thuật chỉ bằng sự hy sinh của cá nhân; cải lương cần một hệ thống chính sách chuyển từ "bao cấp để tồn tại" sang "kiến tạo để phát triển", từ "giữ gìn di sản" sang "làm giàu di sản", từ quản lý từng đơn vị riêng lẻ sang quản trị một hệ sinh thái sáng tạo. Trên nền tảng đó, nhiều đề xuất đã được đưa ra: đổi mới cơ chế đặt hàng tác phẩm; tổ chức dự án liên kết nam-bắc; đưa giáo dục sân khấu truyền thống vào trường học; xây dựng chiến lược khán giả cải lương và hệ thống truyền thông chuyên nghiệp trên không gian số. Nếu các quyết sách này chỉ dừng ở bản tham luận, cải lương sẽ tiếp tục co cụm trong những đêm diễn thưa vắng. Ngược lại, nếu được thực thi nghiêm túc, cải lương có cơ hội trở lại như một nguồn lực quan trọng trong sức mạnh mềm quốc gia, đúng như kỳ vọng của nhiều nhà quản lý văn hóa.
