Thể hình: môn ‘tập cho khỏe’ nhưng đứng gần lằn ranh đột tử
Đột tử thể hình là hiện tượng người tập thể hình, đặc biệt vận động viên chuyên nghiệp, tử vong đột ngột do nguyên nhân tim mạch hoặc liên quan đến thực hành luyện tập, dinh dưỡng và sử dụng chất hỗ trợ, xảy ra trong hoặc sau tập luyện, khi về hình thức họ vẫn là những người trẻ, cơ bắp và tưởng như rất khỏe mạnh. Những nghiên cứu gần đây ghi nhận nguy cơ đột tử đáng lo trong giới thể hình, với trọng tâm là các ca đột tử tim ở tầng vận động viên có thi đấu. Một khảo sát trên 20.286 nam VĐV từng dự giải thuộc Liên đoàn Thể hình và Fitness quốc tế trong 20 năm ghi nhận 121 người tử vong, trong đó 46 trường hợp được phân loại là đột tử do tim, chiếm 38%. Con số này đặt ra câu hỏi khó chịu: chúng ta đang đánh đổi sức khỏe vận động viên lấy hình thể cực đoan?
Khi áp lực thành tích biến cơ bắp thành gánh nặng cho tim
Dữ liệu cho thấy nguy hiểm thể hình chuyên nghiệp không còn là nỗi sợ mơ hồ mà là rủi ro đã đo được bằng số ca tử vong. Tỷ lệ đột tử do tim ở nhóm VĐV chuyên nghiệp đạt 193,63 ca trên 100.000 vận động viên mỗi năm, so với 11,84 ở nhóm nghiệp dư. Đây là khoảng cách khó thể biện minh chỉ bằng câu “đỉnh cao nào cũng có giá của nó”. Bác sĩ Marco Vecchiato chỉ ra những thực hành góp phần đẩy trái tim tới giới hạn: tập sức mạnh cực độ, chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt, giảm cân nhanh, làm mất nước và sử dụng chất tăng thành tích. Những cách làm này tạo áp lực đáng kể lên hệ tim mạch, nhất là khi vận động viên liên tục duy trì để giữ thân hình ‘không lỗi’ quanh năm. Vấn đề không phải ở bản thân môn thể hình, mà ở văn hóa tối đa hóa mọi thứ: nặng hơn, khô hơn, nổi gân hơn – bất chấp tín hiệu phản kháng của cơ thể.
Steroid đồng hóa và ảo tưởng về hình thể ‘khỏe mạnh’
Nếu phải gọi tên một ‘thủ phạm’ nổi bật trong câu chuyện đột tử thể hình, steroid đồng hóa androgen (AAS) nằm ở vị trí đầu bảng. Nghiên cứu trên 1.189 nam giới bị phát hiện dùng AAS tại các trung tâm thể hình Đan Mạch cho thấy nguy cơ tử vong cao gấp 2,81 lần so với nhóm đối chứng. Năm 2025, phân tích cùng quần thể này cho thấy người dùng AAS có nguy cơ nhồi máu cơ tim cao gấp 3 lần, rối loạn nhịp 2,26 lần, bệnh cơ tim 8,9 lần và suy tim 3,63 lần. Đáng nói là những người đang dùng AAS có nhiều cơ, ít mỡ hơn, nhưng tỷ lệ mang mảng xơ vữa động mạch vành chưa vôi hóa lên tới 23,8%, so với 10,3% ở nhóm không dùng. Nói cách khác, thân hình săn chắc có thể che khuất những bất thường nguy hiểm bên trong. Đây là ảo tưởng cực kỳ tàn nhẫn: càng “đẹp chuẩn” thì nguy cơ tim mạch càng khó bị nhận ra cho đến khi tai biến xảy ra.
Phòng ngừa đột tử: từ phòng gym đến phòng khám
Điều nghịch lý là với người tập thông thường, tập sức mạnh phù hợp vẫn được khẳng định là có lợi cho huyết áp, đường huyết và mỡ máu. Vấn đề không nằm ở tạ, mà ở cách chúng ta đối xử với cơ thể như một cỗ máy thi đấu. Tuyên bố khoa học do chuyên gia Amanda Paluch và cộng sự nhấn mạnh nguyên tắc căn bản: tăng mức tập từ từ và đánh giá sức khỏe khi có bệnh lý liên quan. Bác sĩ Vecchiato đề nghị tăng sàng lọc tim mạch và tư vấn trong giới thể hình, kể cả người còn trẻ, trông khỏe mạnh; đồng thời tăng giáo dục và kiểm soát chất tăng thành tích. Phòng ngừa đột tử không thể chỉ là khuyến cáo chung chung; vận động viên cần hiểu rõ các dấu hiệu cảnh báo như đau ngực, khó thở bất thường, đánh trống ngực, ngất, và biến việc kiểm tra sức khỏe định kỳ thành một phần bắt buộc của nghề nghiệp – không phải tùy chọn.
Kết luận: Đừng để huy chương che lấp nhịp tim bất ổn
Các thống kê hiện tại còn hạn chế và khả năng hồi phục ở người ngừng dùng AAS vẫn đang được nghiên cứu thêm, với một số dấu hiệu cải thiện cấu trúc và chức năng tim nhưng chưa đủ để khẳng định mọi tổn thương đều đảo ngược. Tuy vậy, chúng ta đã có đủ bằng chứng để thay đổi cách nhìn về sức khỏe vận động viên thể hình. Họ không phải siêu nhân miễn nhiễm trước bệnh tim; họ là những người đang chịu áp lực liên tục phải đẩy cơ thể tới sát giới hạn. Nguy hiểm thể hình chuyên nghiệp vì thế không phải chuyện riêng của giới thi đấu, mà là lời cảnh báo cho cả cộng đồng phòng gym: tôn thờ hình thể cực đoan, xem thường kiểm tra y khoa và bình thường hóa việc dùng chất tăng thành tích đang biến một môn thể thao ‘tập cho khỏe’ thành cuộc chơi may rủi với mạng sống. Phòng ngừa đột tử bắt đầu từ quyết định dừng lại đúng lúc, kiểm tra đúng chỗ và tập đúng cách.
