Rơm nông nghiệp: Từ đốt bỏ tới vật liệu xây dựng từ rơm
Rơm nông nghiệp được ép nén và kết hợp với khung gỗ, thạch cao hoặc lớp trát để tạo thành tấm tường, vách ngăn và cấu kiện lắp ghép, biến phế phẩm đồng ruộng thành vật liệu xây dựng từ rơm có khả năng cách nhiệt, cách âm, chịu lửa và phù hợp cho nhà ở, trường học, văn phòng lẫn công trình công cộng.
Điểm mấu chốt ở đây là: rơm không còn là thứ để đốt, mà trở thành một dạng vật liệu bền vững, giữ được carbon trong kết cấu công trình thay vì thải trở lại khí quyển. Một nghiên cứu tại Anh cho thấy lượng rơm từ hoạt động nông nghiệp có thể đáp ứng nhu cầu vật liệu cho tới 300.000 căn nhà thấp tầng mỗi năm nếu được dùng thay một phần vật liệu phát thải cao. Đây không chỉ là câu chuyện công nghệ, mà là cách chúng ta nhìn lại toàn bộ chuỗi giá trị nông nghiệp – xây dựng: tận dụng phế phẩm nông nghiệp để giảm rác thải, giảm phát thải và giảm phụ thuộc vào vật liệu truyền thống.
Khoa học phía sau tường rơm ép: Ép, nhồi, trát để tạo nên tường vững
Đằng sau những bức tường rơm tưởng chừng giản dị là cả một quy trình kỹ thuật khá nghiêm ngặt. Ở Anh, các nhà khoa học phát triển hệ tường khung gỗ, bên trong nhồi rơm ép, được sản xuất sẵn tại nhà máy rồi đưa đến công trường lắp ráp. Rơm được ép chặt thành lõi cách nhiệt, bao quanh bởi khung gỗ chịu lực và lớp trát bảo vệ, tạo nên cấu kiện vừa nhẹ, vừa ổn định.
Yếu tố then chốt là độ nén, độ ẩm và lớp trát. Rơm ép chặt, được bọc kín bằng lớp trát, có khả năng chống cháy khác hẳn rơm rời ngoài đồng; tùy thiết kế, tường khung gỗ nhồi rơm và trát đúng cấu tạo có thể đạt khả năng chịu lửa 30 hoặc 90 phút. Độ ẩm của rơm cũng phải được kiểm soát, nhiều tiêu chuẩn quốc tế yêu cầu kiện rơm dưới 15%, tốt nhất dưới 10%, đồng thời được bảo vệ bằng mái, móng và lớp trát phù hợp. Tường rơm làm sẵn trong nhà máy vì thế ngày càng được ưa chuộng, do chất lượng được kiểm soát trước khi đưa tới công trường.
Khi rơm bước vào nhà ở, trường học, văn phòng và trung tâm logistics
Nhìn ra thế giới, vật liệu xây dựng từ rơm không còn là thử nghiệm bên lề. Ở Pháp, rơm được dùng cho nhà riêng, chung cư, trường học, văn phòng và một số công trình công cộng. Một căn nhà rơm xây từ năm 1920 vẫn còn được sử dụng cho tới nay, trở thành minh chứng sống cho độ bền của tường rơm khi được thiết kế và thi công đúng chuẩn. Ở Mỹ và Đức, rơm đã bước vào các bộ quy chuẩn xây dựng, với hướng dẫn về tường rơm, lớp trát, kết cấu và khả năng chống cháy.
Không dừng ở quy mô nhỏ, rơm đang được dùng trong các công trình lớn. Tại Lelystad, Hà Lan, một trung tâm hậu cần rộng khoảng 155.000m² đang được xây dựng với hơn 40.000m² tường lắp ghép có lõi rơm, kết hợp kết cấu gỗ. Câu chuyện ở đây rất rõ: nếu rơm có thể đi từ căn nhà nhỏ đến trung tâm logistics khổng lồ, thì việc dùng rơm cho nhà ở, trường học hay công trình công cộng tại các nước nông nghiệp như Việt Nam hoàn toàn không phải ý tưởng viển vông.
Việt Nam và hành trình tận dụng phế phẩm nông nghiệp làm vật liệu bền vững
Việt Nam mỗi năm phát sinh khoảng 160 triệu tấn phụ phẩm nông nghiệp, từ bã hèm, bã mía tới rơm rạ. Nếu coi đó là “rác” thì ta sẽ tiếp tục đốt, chôn lấp và lãng phí; nếu coi đó là tài nguyên, ta có nguồn đầu vào khổng lồ cho vật liệu bền vững. Các doanh nghiệp trong nước đã bắt đầu đi theo hướng này: từ những nguyên liệu tưởng như dư thừa, họ phát triển vật liệu sinh học thay thế nhựa, dùng trong bao bì và nhiều sản phẩm tiêu dùng.
Trong lĩnh vực xây dựng, một hướng đi đáng chú ý là kết hợp Gypsum – thạch cao phế thải từ sản xuất phân bón – với rơm rạ để tạo vật liệu cho nhà lắp ghép, kho lạnh và vách ngăn công trình. Theo doanh nghiệp phát triển công nghệ này, khi kết hợp hai loại phế thải có trữ lượng lớn, sản phẩm thu được có khả năng chống cháy, cách âm và cách nhiệt tốt. Nói cách khác, quá trình này biến phế phẩm nông nghiệp và phế thải công nghiệp thành các cấu kiện xây dựng có giá trị sử dụng cao, góp phần giảm gánh nặng xử lý rác và giảm nhu cầu khai thác vật liệu mới.
Giải bài toán kép: Quản lý rác thải và thiếu vật liệu xây dựng
Điểm đáng nói nhất của vật liệu xây dựng từ rơm là khả năng giải quyết cùng lúc hai vấn đề: rác thải nông nghiệp và nguồn cung vật liệu. Khi rơm nông nghiệp được đưa vào tường nhà, lượng carbon mà cây ngũ cốc hấp thụ trong quá trình sinh trưởng sẽ được “khóa” trong kết cấu công trình thay vì nhanh chóng trở lại khí quyển qua việc đốt hoặc phân hủy. Nhóm nghiên cứu tại Anh ước tính nếu rơm được dùng rộng rãi hơn, lượng CO₂ được giữ lại trong kết cấu công trình có thể đạt 1,8–3,1 triệu tấn mỗi năm.
Ở Việt Nam, chiến lược phát triển vật liệu nhấn mạnh mục tiêu tạo ra vật liệu mới, vật liệu xanh, vật liệu tái chế và nâng cao giá trị gia tăng của ngành. Từ những nguồn phế phẩm sẵn có, chúng ta đang từng bước tạo ra vật liệu có giá trị cao hơn, trong đó rơm nông nghiệp là một mắt xích quan trọng. Thách thức hiện nay không chỉ là công nghệ, mà là xây dựng chuỗi năng lực – từ nghiên cứu, thử nghiệm, tiêu chuẩn hóa đến thương mại hóa – để tường rơm không còn là ngoại lệ, mà trở thành lựa chọn bình thường trên thị trường vật liệu bền vững.
