Từ phế liệu đến di sản sống: khi hoa văn dân tộc bước lên gỗ
Hoa văn dân tộc gỗ là cách người thợ dùng đường nét truyền thống của các cộng đồng bản địa để chạm khắc lên chất liệu gỗ bỏ đi, biến phế liệu thành tác phẩm mỹ nghệ gỗ truyền thống vừa mang giá trị thẩm mỹ, vừa kể lại câu chuyện di sản văn hóa trong đời sống đương đại. Xu hướng này không trung lập: nó là một lựa chọn có ý thức của những người làm nghề muốn chống lại sự lãng quên văn hóa và lãng phí tài nguyên. Khi giới trẻ chọn tái sinh phế liệu gỗ bằng điêu khắc gỗ Việt, họ đang nói rằng bản sắc không nằm yên trong bảo tàng mà có thể hiện diện trên chiếc ghế, cái chum, món đồ trang trí trong mỗi ngôi nhà.
Anh Tôn Triệu Viện: hoa văn Hrê trên những khúc gỗ vụn
Khoảng 4 năm trước, từ xã Sơn Thủy (Quảng Ngãi), anh Tôn Triệu Viện bắt đầu tự mày mò làm đồ mỹ nghệ gỗ truyền thống chỉ bằng dao, đục và đôi tay, không qua đào tạo chuyên môn. Điều anh chọn làm không phải là sản xuất hàng loạt, mà là đưa hoa văn Hrê – những đường sọc, hình thoi, tam giác trên váy, thổ cẩm – lên từng tấm gỗ, từng chiếc ghế, chiếc chum. Quan trọng hơn, anh cố tình dùng gỗ vụn, gỗ thừa tưởng như bỏ đi để tái sinh phế liệu gỗ thành sản phẩm độc bản. "Những họa tiết tôi thường thấy trên váy và thổ cẩm của đồng bào Hrê được chuyển thể lên sản phẩm mỹ thuật ứng dụng như đồ gỗ, bàn ghế hoặc những sản phẩm thủ công khác". Đó là tuyên ngôn rằng văn hóa Hrê xứng đáng có mặt trong không gian sống hiện đại, chứ không chỉ trong ký ức.
Chiếc ghế Hrê và giá trị thị trường của mỹ nghệ gỗ truyền thống
Trong số các tác phẩm, “Chiếc ghế Hrê” cho thấy rõ sức mạnh của hoa văn dân tộc gỗ khi bước vào đời sống. Anh Viện mất khoảng 20 ngày để hoàn thành hai chiếc ghế, mỗi đường chạm đều thủ công bằng dao, đục, tạo nên vẻ đẹp mộc mạc nhưng khác hẳn sản phẩm gỗ công nghiệp. Trên thân ghế, hoa văn Hrê được chạm khắc tỉ mỉ, biến vật dụng thường ngày thành một tác phẩm điêu khắc gỗ Việt có câu chuyện văn hóa đi kèm. Thị trường phản hồi bằng giá trị cụ thể: tùy kích thước và độ phức tạp, sản phẩm của anh có giá từ vài trăm nghìn đồng đến hàng chục triệu đồng. Thông qua mạng xã hội, các tác phẩm mang dấu ấn Hrê đã đến với khách hàng ở nhiều tỉnh, thành trong nước. Điều này cho thấy mỹ nghệ gỗ truyền thống không hề “lỗi thời”, mà đang tìm được chỗ đứng mới khi gắn với bản sắc rõ ràng.
Huỳnh Phương Đỏ: gần 40 năm thổi hồn Việt vào gốc tre xù xì
Nếu anh Viện chọn gỗ vụn, thì ở Hội An, nghệ nhân Huỳnh Phương Đỏ lại chọn những gốc tre xù xì tưởng bỏ đi để kể chuyện văn hóa Việt. Ông bắt đầu công việc từ năm 16 tuổi, đến nay ở tuổi 53, đã gắn bó gần 37 năm với nghề. Trong xưởng, mỗi gốc tre cong, nhiều mắt, rễ xù xì là một khởi điểm sáng tạo, được ông quan sát, đọc hình dáng rồi tạc thành Mẹ Âu Cơ, Vua Quang Trung, các Vua Hùng, Chí Phèo, Thị Nở. Đây không phải là thú chơi tạo hình ngẫu hứng, mà là một cách có chủ đích để đánh thức ký ức Việt trên chất liệu tre quen thuộc. "Tôi muốn đưa văn hóa Việt Nam mình đến với bạn bè quốc tế" – mong muốn ấy khiến mỗi tác phẩm trở thành cầu nối, thu hút du khách quốc tế dừng lại, đặt câu hỏi và mang theo câu chuyện về nguồn cội khi rời Hội An.
Xu hướng tái sinh phế liệu: cơ hội cho người trẻ và di sản
Từ gỗ vụn ở Sơn Thủy đến gốc tre xù xì ở Hội An, có thể thấy một xu hướng rõ ràng: tái sinh phế liệu gỗ và tre không chỉ là giải pháp môi trường, mà là chiến lược bảo tồn di sản văn hóa Việt. Khi hoa văn Hrê hiện diện trên bàn ghế, chum ché, khi Mẹ Âu Cơ hay Chí Phèo bước ra từ gốc tre, văn hóa được đưa về gần với tay người dùng, mắt du khách. Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ, Bí thư Đoàn xã Sơn Thủy Đinh Thị Thơ đánh giá việc đưa văn hóa Hrê vào sản phẩm gần gũi đời sống là hướng đi đáng khuyến khích cho người trẻ và kỳ vọng nhiều bạn trẻ sẽ học hỏi, chung tay gìn giữ văn hóa dân tộc mình. Các tác phẩm này đã có khách trong nước và thu hút du khách quốc tế, chứng minh rằng điêu khắc gỗ Việt và tre bỏ đi hoàn toàn có thể trở thành sản phẩm có giá trị cao, cả về kinh tế lẫn bản sắc.
