Hoa văn truyền thống gỗ: khi phế liệu trở thành ký ức sống
Hoa văn truyền thống gỗ là những họa tiết dân tộc được chạm khắc trên chất liệu gỗ, kết hợp kỹ thuật thủ công với ký ức văn hóa để tạo nên các sản phẩm vừa hữu dụng vừa mang ý nghĩa bản sắc. Trong câu chuyện của người Hrê ở Quảng Ngãi, điều đó hiện lên rõ qua hành trình của thợ trẻ Tôn Triệu Viện, người biến những khúc gỗ bỏ đi thành tác phẩm thủ công mỹ nghệ gỗ mang hoa văn thổ cẩm Hrê. Anh không chỉ làm đẹp một vật dụng, mà còn biến nó thành mảnh ghép của ký ức cộng đồng. Chính lựa chọn điêu khắc gỗ dân tộc trên phế liệu gỗ cho thấy một hướng bảo tồn văn hóa qua gỗ mang tính bền vững, thay vì để di sản nằm yên trên kệ trưng bày.
Tôn Triệu Viện: bốn năm tự học để khắc hoa văn Hrê lên gỗ vụn
Khoảng 4 năm trước, từ xã Sơn Thủy (Quảng Ngãi), Tôn Triệu Viện bắt đầu tự mày mò làm đồ gỗ mỹ nghệ chỉ vì yêu thích nghệ thuật. Không qua trường lớp, anh học bằng cách thử – sai trên từng sản phẩm, kiên trì tìm cách nói bằng ngôn ngữ gỗ. Điều đáng nói là anh chọn khởi đầu từ những khúc gỗ vụn, gỗ thừa tưởng như vô giá trị, rồi khéo léo biến chúng thành thủ công mỹ nghệ gỗ độc đáo. Trên bề mặt gỗ, anh đưa vào các hoa văn gắn với trang phục, thổ cẩm của đồng bào Hrê: những đường sọc, hình thoi, hình tam giác quen thuộc trong đời sống truyền thống được chọn lọc, biến tấu rồi khắc lên bàn ghế, chum, ché và các tác phẩm sắp đặt. Đây không chỉ là sáng tạo cá nhân, mà là lựa chọn đứng về phía di sản.
Chiếc ghế Hrê: điêu khắc gỗ dân tộc như một bản tuyên ngôn
Trong số các tác phẩm, “Chiếc ghế Hrê” là tuyên ngôn rõ nhất cho cách Viện hiểu về điêu khắc gỗ dân tộc. Anh dành khoảng 20 ngày để hoàn thành hai chiếc ghế, dùng dao, đục và đôi tay để gọt giũa hoàn toàn thủ công. Trên thân ghế, những hoa văn đặc trưng của văn hóa Hrê được chạm khắc tỉ mỉ, tạo nên vẻ đẹp vừa mộc mạc, vừa khác biệt so với sản phẩm gỗ thông thường. Viện thừa nhận: “Tôi dùng dao, lấy đục gọt dũa, hoàn toàn thủ công nên để làm ra sản phẩm hoàn chỉnh tốn nhiều thời gian”. Nhưng chính sự chậm rãi đó tạo nên “chất riêng”, biến mỗi chiếc ghế thành một câu chuyện bằng gỗ, nơi hình ảnh đời sống cộng đồng xưa được tái hiện bằng ngôn ngữ mỹ thuật mới.
Bảo tồn văn hóa qua gỗ: cây cầu giữa di sản và thị trường
Giá trị trong các sản phẩm của Viện không dừng ở hình dáng hay công năng, mà nằm ở câu chuyện văn hóa được gửi gắm trong từng đường nét. Khi hoa văn Hrê xuất hiện trên bàn ghế, đồ trang trí hay chum, ché gỗ, chúng có thêm cơ hội đến gần người xem, người sử dụng, thay vì chỉ nằm trên váy áo hay trong ký ức. Từ một sở thích cá nhân, công việc làm mỹ nghệ mở ra cho anh hướng đi kết hợp giữa sáng tạo nghệ thuật và gìn giữ bản sắc dân tộc. Sản phẩm của anh được bán với mức giá từ vài trăm nghìn đến hàng chục triệu đồng, tùy kích thước và độ phức tạp, rồi được giới thiệu tới khách hàng ở nhiều tỉnh, thành thông qua mạng xã hội. Đây là minh chứng rằng bảo tồn văn hóa qua gỗ hoàn toàn có thể đi cùng giá trị kinh tế, nếu dám đặt hoa văn truyền thống gỗ vào trung tâm sản phẩm.
Người trẻ và trách nhiệm với hoa văn truyền thống gỗ
Trước đây, nhiều bạn trẻ ở Sơn Thủy ít quan tâm đến việc gìn giữ bản sắc của đồng bào Hrê. Nhưng câu chuyện của Viện cho thấy một lối đi khác: dùng thủ công mỹ nghệ gỗ để kể lại lịch sử của chính mình. Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam, Bí thư Đoàn xã Sơn Thủy Đinh Thị Thơ nhận định, việc đưa văn hóa Hrê vào những sản phẩm gần gũi với đời sống là hướng đi đáng khuyến khích đối với người trẻ. Bà kỳ vọng việc làm của Viện sẽ truyền cảm hứng để nhiều bạn trẻ học hỏi, chung tay giữ gìn văn hóa dân tộc. Đây là thông điệp quan trọng: điêu khắc gỗ dân tộc không phải thú chơi hoài cổ, mà là chiến lược dài hạn để di sản sống trong đời sống hiện đại. Nếu thêm nhiều bàn tay trẻ cùng tham gia, mỗi mảnh gỗ vụn có thể trở thành một “trang sách” mới của ký ức cộng đồng.
