Gỡ vướng để quy định đi vào thực tế
Nghị định 101 là văn bản hướng dẫn thi hành Luật Chuyển giao công nghệ, kết hợp chính sách khuyến khích tiếp nhận công nghệ với các danh mục hạn chế và cấm nhằm định hướng công nghệ được phép đưa vào sản xuất. Sáng 3/11/2026, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng chủ trì cuộc họp với các bộ, ngành tại trụ sở Chính phủ để xử lý vướng mắc khi áp dụng Nghị định số 101/2026/NĐ-CP, ban hành ngày 31/3/2026. Cuộc họp không đơn thuần là rà soát thủ tục: nó thử thách khả năng dung hòa giữa mục tiêu quản lý công nghệ và nhu cầu vận hành của doanh nghiệp. Khi hiệp hội, doanh nghiệp và địa phương đã phản ánh khó khăn, phản hồi chậm hoặc thiếu thống nhất có thể làm giảm tính dự đoán của quy định. Vì vậy, gỡ vướng phải đi cùng cách giải thích rõ ràng, chứ không thể chỉ dừng ở việc nhắc lại danh mục.
Ba nhóm kiến nghị, một điểm nóng còn lại
Từ cuối tháng 4/2026, Bộ Khoa học và Công nghệ tiếp nhận kiến nghị tập trung vào ba nhóm: đưa công nghệ sản xuất, lắp ráp ô tô, xe máy và động cơ ra khỏi danh mục hạn chế hoặc cấm; không áp dụng các hạn chế đó với công nghệ dùng để sản xuất hàng xuất khẩu, không tiêu thụ trong nước; và hướng dẫn việc gia hạn, sửa đổi, bổ sung hợp đồng đã ký trước ngày 1/4/2026, kể cả trường hợp thêm kiểu mẫu sản phẩm. Theo báo cáo tại cuộc họp, phần lớn kiến nghị đã được tháo gỡ, nhưng còn một đề xuất: cho phép doanh nghiệp tiếp nhận công nghệ thuộc danh mục cấm để đầu tư mới hoặc mở rộng sau ngày 1/4/2026, sản xuất xe đạt chuẩn Euro 2, Euro 3 và ô tô Euro 4 trở xuống phục vụ xuất khẩu. Doanh nghiệp lo quy định hiện hành có thể cản trở đơn hàng ở những thị trường còn chấp nhận phương tiện này. Đây là xung đột thực chất giữa cơ hội kinh doanh ngắn hạn và định hướng chuyển đổi công nghệ.
Ngoại lệ xuất khẩu không thể thành lối kéo dài công nghệ cũ
Lập luận xin ngoại lệ có sức nặng ở khía cạnh thực hiện đơn hàng, nhưng mở rộng đầu tư vào công nghệ đã thuộc danh mục cấm có thể tạo tiền lệ trái với mục tiêu của quy định công nghệ. Bộ Khoa học và Công nghệ đề xuất giữ nguyên các danh mục trong Nghị định 101, cho rằng cho phép tiếp tục mở rộng công nghệ cũ sẽ kéo dài vòng đời của chúng, làm suy giảm năng lực cạnh tranh và gây khó cho quản lý nếu sản phẩm không xuất khẩu được. Cách tiếp cận này cũng gắn với lộ trình tiêu chuẩn khí thải và các cam kết quốc tế về phát thải. Việc đưa công nghệ phương tiện phát thải thấp vào danh mục hạn chế, cấm được cơ quan chuyên ngành và các bộ thống nhất là phù hợp pháp luật, theo thông tin tại cuộc họp. Theo tôi, điểm cần cải thiện trước tiên không phải là tạo ngoại lệ rộng, mà là hướng dẫn đủ cụ thể để doanh nghiệp biết hợp đồng nào được tiếp tục và giới hạn nào không thể vượt qua.
Thực thi thống nhất mới bảo vệ được cả doanh nghiệp lẫn mục tiêu chính sách
Ý nghĩa của việc tháo gỡ vướng mắc nằm ở chất lượng thực thi: doanh nghiệp cần câu trả lời nhất quán để lập kế hoạch chuyển giao công nghệ, còn Nhà nước cần giữ được ranh giới giữa hỗ trợ sản xuất và duy trì công nghệ lạc hậu. Phó Thủ tướng yêu cầu việc trả lời kiến nghị phải rõ ràng, bảo đảm thực thi thống nhất, xử lý dứt điểm khó khăn trên cơ sở tuân thủ pháp luật, thông lệ quốc tế, cam kết của Việt Nam và tình hình thực tế. Ông giao Bộ Khoa học và Công nghệ tiếp tục theo dõi, chủ trì phối hợp với các bộ, cơ quan liên quan để tiếp nhận và xử lý phản ánh phát sinh trong quá trình triển khai Nghị định 101. Đây là hướng đi hợp lý: không đánh đổi mục tiêu nâng cấp công nghệ lấy một ngoại lệ khó kiểm soát, nhưng cũng không để khoảng trống hướng dẫn biến thành rủi ro pháp lý. Kết luận cần đạt là quy định rõ, áp dụng đồng đều và đủ khả năng dự liệu.
