Mạng lưới chuyên gia AI toàn cầu là gì và vì sao quan trọng?
Mạng lưới chuyên gia AI Việt Nam toàn cầu là sáng kiến do Bộ Khoa học và Công nghệ thành lập nhằm kết nối chuyên gia trí tuệ nhân tạo người Việt trong và ngoài nước, xây dựng cơ chế để họ tham gia trực tiếp vào các nhiệm vụ khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và hoạch định chính sách, từ đó giải quyết những bài toán thực tiễn đặt ra bởi quốc gia, địa phương và doanh nghiệp một cách có hệ thống, liên tục và dài hạn.
Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân đã ký Quyết định số 3335/QĐ-BKHCN về thành lập và phát triển mạng lưới chuyên gia trí tuệ nhân tạo Việt Nam toàn cầu. Nói cách khác, đây là “xương sống” mới của mạng lưới chuyên gia AI, kết nối các nhà khoa học, chuyên gia, nhà quản lý và doanh nhân trong nghiên cứu, phát triển, ứng dụng, quản trị, thương mại hóa và chính sách AI.
Điểm then chốt là mạng lưới chuyên gia AI Việt Nam toàn cầu không dừng ở một danh bạ nhân sự mà được thiết kế như một cơ chế hành động. Tri thức trong nước và quốc tế được huy động cho các nhiệm vụ xuất phát từ nhu cầu thực tế, thay vì chỉ gắn với đề tài hàn lâm. Đây là lựa chọn chiến lược nếu Việt Nam muốn xây dựng hệ sinh thái AI Việt Nam có năng lực cạnh tranh, chứ không chỉ “điểm danh” thành tích.
Từ “hành chính hóa” nhân tài đến cơ chế mở cho trí tuệ Việt
Mạng lưới chuyên gia AI Việt Nam toàn cầu ra đời không phải ngẫu nhiên. Nó phản ánh sự điều chỉnh tư duy trong thu hút và trọng dụng nhân tài, sau một giai đoạn dài bị phàn nàn về xu hướng “hành chính hóa” tuyển dụng. Khi người tài bị trói bởi thủ tục, ngạch bậc và đánh giá hình thức, thì mọi khẩu hiệu về đổi mới sáng tạo đều bị rỗng.
Theo Bộ trưởng Vũ Hải Quân, nhà nước cần tập trung kiến tạo cơ chế, còn quyền chủ động sử dụng nhân tài phải nằm ở các trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp. Cách tiếp cận này đặt trọng tâm vào môi trường làm việc, phòng thí nghiệm, dự án và đồng nghiệp – những thứ quyết định khả năng phát triển nhân lực AI hơn là ngạch lương.
Mạng lưới được xem là mô hình thí điểm cho cách tiếp cận mới: chuyển từ mục tiêu đưa người tài về nước sang xây dựng cơ chế để trí tuệ Việt Nam trên toàn cầu cùng tham gia phát triển đất nước. Đây là sự chuyển trục quan trọng: thay vì ép di chuyển con người, ta di động hóa cơ hội và bài toán.
Cơ chế vận hành: đưa đúng bài toán đến đúng chuyên gia
Giá trị thực sự của mạng lưới chuyên gia AI không nằm ở khẩu hiệu mà ở cách vận hành. Mạng lưới được tổ chức theo nguyên tắc mở, linh hoạt, tự nguyện, kết nối chuyên gia và tổ chức trong nước với nguồn lực quốc tế, đồng thời thúc đẩy hợp tác công–tư và hợp tác quốc tế. Nếu làm đúng, đây sẽ là “hệ thống điều phối” của hệ sinh thái AI Việt Nam.
Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia được giao xây dựng và vận hành nền tảng số cùng cơ sở dữ liệu chuyên gia. Quỹ sẽ tiếp nhận nhu cầu tư vấn, nghiên cứu, phát triển và ứng dụng AI từ cơ quan nhà nước, tổ chức, doanh nghiệp, rồi kết nối với chuyên gia phù hợp. Nói cách khác, mạng lưới tạo một chu trình: bài toán – chuyên gia – nghiên cứu – ứng dụng – sản phẩm.
Cách tổ chức này phá vỡ giới hạn địa lý: các chuyên gia người Việt ở nhiều quốc gia không cần về nước lâu dài vẫn có thể tham gia nhiệm vụ và dự án cụ thể. Đây là câu trả lời thực tế cho bài toán phát triển nhân lực AI trong bối cảnh cạnh tranh nhân tài toàn cầu ngày càng gay gắt.
Tác động tiềm năng: từ bài toán quốc gia đến đời sống người dân
Mạng lưới chuyên gia AI Việt Nam toàn cầu chỉ có ý nghĩa nếu tạo ra thay đổi cụ thể với người dân và doanh nghiệp. Theo thiết kế, tri thức trong nước và quốc tế sẽ được huy động cho các nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, xuất phát từ nhu cầu thực tiễn của quốc gia, địa phương và doanh nghiệp. Đây chính là nguyên tắc “bắt đầu từ bài toán thật”.
Mạng lưới gắn với nghiên cứu, phát triển, ứng dụng công nghệ và đào tạo nhân lực chất lượng cao, hướng tới các mô hình, nền tảng và sản phẩm AI có ý nghĩa chiến lược trong y tế, giáo dục, đô thị thông minh, an ninh mạng và dữ liệu quốc gia. Khi đó, người dân có thể hưởng lợi từ chẩn đoán y khoa chính xác hơn, dịch vụ công thông minh hơn, hạ tầng số an toàn hơn.
Điểm đáng chú ý là Bộ Khoa học và Công nghệ xác định con người là yếu tố quyết định thành công của khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Nghĩa là, phát triển nhân lực AI không chỉ là đào tạo số lượng lớn, mà là tạo điều kiện để mỗi chuyên gia phát huy tối đa giá trị trong hệ sinh thái AI Việt Nam.
Điều kiện để mạng lưới không trở thành hình thức
Dù có nhiều kỳ vọng, mạng lưới chuyên gia AI vẫn đối mặt rủi ro quen thuộc: trở thành một danh sách “cho đẹp báo cáo”. Nguy cơ này là có thật nếu cơ chế đặt bài toán, đánh giá kết quả và chia sẻ lợi ích không rõ ràng. Khi đó, các chuyên gia đầu ngành sẽ khó gắn bó lâu dài, còn hệ sinh thái AI Việt Nam lại quay về điểm xuất phát.
Để tránh hình thức, cần ba điều: bài toán phải đủ quan trọng và cụ thể; quyền tự chủ học thuật và kỹ thuật phải được tôn trọng; và thành quả phải được công nhận xứng đáng. Kinh nghiệm từ những chương trình thu hút nhà khoa học trước đây cho thấy điều quyết định không phải là lời mời gọi, mà là môi trường phát triển với sinh viên, phòng thí nghiệm, dự án và đồng nghiệp.
Nếu mạng lưới vận hành hiệu quả, nó sẽ trở thành “cổng chung” kết nối tài nguyên trí thức toàn cầu phục vụ phát triển quốc gia. Khi đó, câu hỏi không còn là “bao nhiêu người giỏi về nước”, mà là “hệ sinh thái AI Việt Nam tận dụng được bao nhiêu trí tuệ Việt trên toàn thế giới”. Đây mới là thước đo đúng của một chiến lược nhân tài thời đại AI.
