Từ nỗi sợ màn hình đến phong trào xóa mù kỹ năng số
Phong trào người cao tuổi học công nghệ và xóa mù kỹ năng số là tập hợp những chương trình chuyển đổi số cơ sở được thiết kế riêng cho người lớn tuổi và đồng bào thiểu số, dùng phương pháp cầm tay chỉ việc trên chính chiếc smartphone cho người lớn tuổi để họ từng bước biết chạm màn hình, dùng ứng dụng thiết yếu, kết nối gia đình và tham gia đời sống số một cách an toàn, tự tin. Chuyển đổi số ở cấp cơ sở không còn dừng ở việc phủ sóng hay trang bị thiết bị; thách thức nằm ở khoảng cách kỹ năng và tâm lý e ngại công nghệ của người dân, đặc biệt là nhóm người cao tuổi và chứng tộc thiểu số. Trước thực tế đó, mô hình "Bình dân học vụ số" được triển khai linh hoạt tại nhiều địa phương, lấy phương châm "cầm tay chỉ việc" làm kim chỉ nam để đưa công nghệ phục vụ trực tiếp cho đời sống sinh hoạt và sản xuất của bà con. Điều đáng nói là cách làm này không xem người già là đối tượng bị bỏ lại phía sau, mà coi họ là chủ thể của chuyển đổi số. Các tổ chức cơ sở, đoàn thể, thanh niên được huy động như lực lượng nòng cốt xóa mù công nghệ, đi từng ngõ, gõ từng nhà, hướng dẫn từng thao tác. Đây không phải câu chuyện dạy vài mẹo trên điện thoại, mà là thay đổi cảm giác của người già: từ sợ sai, sợ bị chê, sang tin rằng mình có thể học và dùng công nghệ để sống tiện lợi hơn.
Cầm tay chỉ việc: chiến lược phá vỡ tâm lý sợ công nghệ
Điểm mạnh của phương pháp cầm tay chỉ việc là nó đối đầu trực diện với nỗi sợ công nghệ của người lớn tuổi thay vì đổ lỗi cho họ "chậm cập nhật". Ở Long An, mô hình "Người cao tuổi đồng hành chuyển đổi số" lập các tổ 5–10 hội viên cao tuổi năng động, biết thao tác trên smartphone để "bạn già hướng dẫn bạn già", giúp việc tiếp thu trở nên tự nhiên và giảm cảm giác bị đánh giá. Tại các khu vực đông đồng bào dân tộc Mường như phường Yên Sơn, xã Cúc Phương, đoàn viên thanh niên dùng phương châm "miệng nói, tay làm", đến nhà văn hóa, gõ cửa từng hộ để hướng dẫn trực tiếp trên thiết bị của bà con. Ở Tây Nguyên, các bạn trẻ tại làng Kép 2, xã Ia Ly chọn cách gõ cửa từng nhà, hướng dẫn từng thao tác; họ trực tiếp cầm tay chỉ việc, giúp các cụ già từ chỗ lạ lẫm với màn hình cảm ứng đến biết chạm mở, cài đặt, dùng ứng dụng thiết yếu. Tại các buổi Bình dân học vụ số ở xã Phù Đổng, hình ảnh một bạn trẻ kiên nhẫn cầm tay chỉ việc bên cạnh người cựu chiến binh đầu bạc tập mở máy, bấm VNeID cho thấy: muốn người cao tuổi vượt qua tâm lý e ngại, cần kiên nhẫn lặp đi lặp lại thao tác, chấp nhận thời gian học lâu hơn chứ không thể biến việc học công nghệ thành một bài kiểm tra.
Khi smartphone cho người lớn tuổi trở thành cầu nối đời sống số
Không có sức thuyết phục nào mạnh bằng việc người cao tuổi tự kể họ đã làm chủ công nghệ thế nào. Ở xã Phong Hòa, bà Phạm Thị Tám, 80 tuổi, biến điện thoại thông minh thành thói quen mỗi ngày: từ chỗ phải nhờ gọi điện, bây giờ vài thao tác lướt chạm đã giúp bà gọi video Zalo cho con cháu đi làm xa. Hằng ngày, bà mở YouTube xem các bài tập dưỡng sinh dành cho người cao tuổi, tự chọn kênh bác sĩ, bệnh viện uy tín rồi mới tập theo, cảm nhận rõ cơ thể khỏe hơn, xương khớp đỡ đau. Nhờ sự hỗ trợ tận tình, nhiều người như bà đã có thể chủ động nhận tiền con cháu gửi qua tài khoản, thanh toán hóa đơn sinh hoạt ngay tại nhà mà không cần đi lại. Ở làng Kép 2, chiếc smartphone trước đây chỉ dùng để nghe gọi, giờ giúp ông Rơ Châm Dih tự lướt mạng xem giá nông sản, tra cứu thông tin cá nhân, không phải đi hỏi người khác như trước. Khi người dân trong thôn đã có thể tự tra cứu thông tin, thực hiện một số giao dịch ngay tại nhà, họ tiết kiệm rất nhiều thời gian, công sức đi lại và bắt đầu xem công nghệ như công cụ quen thuộc chứ không phải thứ xa lạ.
Thu hẹp khoảng cách số trong gia đình và ngoài ruộng đồng
Khoảng cách số không chỉ là chuyện đường truyền, mà là khoảng cách quyền tham gia. Câu chuyện bà Nguyễn Thị Hạnh, 67 tuổi, có smartphone nhưng không biết mở link, xem vị trí, dùng vé điện tử đi khám, nên dần ít tương tác trong nhóm gia đình cho thấy nếu người già chỉ được phát thiết bị mà thiếu kỹ năng, họ vẫn cảm thấy cô đơn, bị đẩy ra khỏi những cuộc trò chuyện chung. Trái lại, khi được xóa mù kỹ năng số theo đúng nhu cầu, người già bước lại gần gia đình và xã hội. Một ông bố 72 tuổi được con trai dạy "bố chỉ cần nhớ 3 nút" – gọi điện, video, nhắn tin – rồi tập mỗi tối 10 phút; sau vài tuần, ông chủ động gọi video, gửi ảnh, gửi ghi âm chúc cháu trước mỗi kỳ thi. Ở nông thôn, chuyển đổi số len vào nhịp lao động khi người dân như chị Nguyễn Cô Le chuyển từ việc phải đến ngân hàng 2–3 lần mỗi tuần sang giao dịch hoàn toàn trên điện thoại qua mã QR, chuyển khoản, nhận tiền từ khách hay trả tiền cho nông dân chỉ tốn vài phút. Khoảng cách số trong gia đình và ngoài ruộng đồng được thu hẹp khi cả ông bà lẫn con cháu đều dùng được ứng dụng ngân hàng, dịch vụ khám bệnh trực tuyến, dịch vụ công, cùng đứng trong một không gian số chung thay vì ở hai thế giới tách biệt.
Từ phong trào Bình dân học vụ số đến một xã hội không ai bị bỏ lại
Điều đang diễn ra từ đồng bằng đến Tây Nguyên không phải vài lớp học thời vụ, mà là một chiến lược chuyển đổi số cơ sở lấy người dân làm trung tâm. Ở Đồng Tháp, 100% xã, phường đã có hoạt động mua bán, dịch vụ trực tuyến; 95% doanh nghiệp ứng dụng thương mại điện tử, 100% sản phẩm OCOP lên sàn giao dịch, 60,82% dân số tham gia mua sắm trực tuyến và 62,56% nông dân bước đầu ứng dụng công nghệ vào sản xuất, kinh doanh. Theo kế hoạch phong trào Bình dân học vụ số năm 2026, địa phương đặt mục tiêu 100% người dân trưởng thành có tri thức cơ bản về chuyển đổi số, 80% người trưởng thành được xác nhận đạt phổ cập tri thức số trên VNeID, trên 80% hợp tác xã, hội quán ứng dụng công nghệ vào sản xuất, truy xuất nguồn gốc và 100% người dân đủ điều kiện được hướng dẫn dùng Sổ sức khỏe điện tử trên VNeID. Tại Gia Lai, bằng nỗ lực đồng bộ, tỉnh đã cấp hơn 2,7 triệu thẻ căn cước công dân (97,48%) và kích hoạt thành công hơn 2,2 triệu tài khoản định danh điện tử VNeID (94,60%), đưa tri thức số về đến từng buôn làng. Ở những nơi như xã Phù Đổng, chiến dịch cao điểm 100 ngày chuyển đổi số triển khai tới 31 thôn, với mục tiêu trong 3 tháng đưa 100% người dân tham gia và dùng thành thạo nền tảng số. Câu hỏi không còn là "người già có học công nghệ được không" mà là chúng ta có dám kiên trì cầm tay chỉ việc để đảm bảo không ai – nhất là ông bà – bị biến thành người ngoài cuộc trong thời số hóa.
