AI là năng lực cốt lõi, không chỉ là công cụ
Chuyển đổi quốc gia bằng trí tuệ nhân tạo là quá trình đưa AI vào năng lực vận hành, đổi mới và phát triển của đất nước, thay vì giới hạn công nghệ này trong vài ứng dụng riêng lẻ. Định hướng ấy đòi hỏi chính sách, con người và nền tảng triển khai phải được xây dựng đồng bộ. Sáng 28/10, Bộ Khoa học và Công nghệ khai mạc Tuần lễ Số Quốc tế Việt Nam 2026 tại Quảng Ninh; sự kiện diễn ra từ ngày 28 đến 30/10, quy tụ khoảng 500 đại biểu từ gần 30 quốc gia và vùng lãnh thổ. Tại hội nghị bàn tròn về quản trị và chuyển đổi AI, Bộ trưởng Vũ Hải Quân nêu định hướng lấy AI làm năng lực cốt lõi cho chuyển đổi toàn diện. Đây là lựa chọn có cơ sở: Việt Nam xem AI là công nghệ chiến lược để đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng năng suất và sức cạnh tranh. Nhưng tuyên bố tầm nhìn chỉ có giá trị khi ba trụ cột dưới đây được triển khai thành năng lực thực tế.
Thể chế phải mở đường, đồng thời giữ trách nhiệm
Trụ cột đầu tiên là pháp luật và cơ chế quản trị. Cách tiếp cận được nêu tại hội nghị đặt luật lệ vào vai trò nền tảng phát triển, không phải rào cản: Việt Nam đã ban hành Luật Trí tuệ nhân tạo, Luật Dữ liệu và Luật Chuyển đổi số, đồng thời định hướng quản lý theo mức độ rủi ro, tổ chức thử nghiệm có kiểm soát và lập Quỹ phát triển trí tuệ nhân tạo quốc gia. Đây là bộ công cụ đáng chú ý vì AI có thể đem lại lợi ích nhưng cũng đặt ra những rủi ro khác nhau tùy cách sử dụng. Tuy nhiên, việc có luật chưa đồng nghĩa với việc có môi trường đổi mới hiệu quả. Thước đo sẽ là khả năng áp dụng quy định rõ ràng, nhất quán, để tổ chức có thể thử nghiệm trong giới hạn an toàn và chịu trách nhiệm về kết quả. Nếu thể chế quá chậm, cơ hội bị bỏ lỡ; nếu thiếu kỷ luật, lòng tin có thể suy giảm.
Nhân lực AI cần được đào tạo và kết nối
Trụ cột thứ hai là con người. Định hướng của Việt Nam gồm đào tạo chuyên gia trong nước, thu hút nhân tài quốc tế và trí thức Việt Nam ở nước ngoài, đồng thời tăng liên kết giữa Nhà nước, doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học. Mục tiêu này đúng trọng tâm: nhân lực AI không chỉ là người phát triển mô hình, mà còn cần những người biết đưa công nghệ vào công việc và lĩnh vực cụ thể. Bởi vậy, số lượng khóa học hay chuyên gia riêng lẻ không thể là thước đo duy nhất. Năng lực sẽ tăng nhanh hơn khi cơ sở đào tạo gắn với nhu cầu thực tiễn, doanh nghiệp tạo cơ hội triển khai, còn viện nghiên cứu có điều kiện hợp tác và chuyển giao. Chính sách thu hút nhân tài cũng cần đi cùng môi trường để họ có thể đóng góp lâu dài. Nếu thiếu những mắt xích này, đầu tư vào nhân lực AI khó chuyển thành năng suất và sản phẩm.
Hệ sinh thái AI là nền đất cho chính sách và nhân lực
Trụ cột thứ ba là hệ sinh thái AI, gồm hạ tầng, dữ liệu và doanh nghiệp khởi nghiệp. Việt Nam cho biết đang đầu tư vào năng lực tính toán, dữ liệu mở, mô hình AI tiếng Việt và hỗ trợ các doanh nghiệp khởi nghiệp. Những cấu phần này không thể tách rời: nhân lực cần dữ liệu và năng lực tính toán để phát triển, còn doanh nghiệp cần môi trường thử nghiệm và cơ hội đưa sản phẩm vào thực tế. Vì thế, chính sách và đào tạo sẽ khó tạo kết quả nếu nền tảng triển khai yếu; ngược lại, hạ tầng không gắn với nhu cầu cũng có nguy cơ ít được khai thác. Tại Quảng Ninh, định hướng ứng dụng AI trải rộng từ quản lý đô thị, du lịch, công nghiệp, logistics, kinh tế cửa khẩu đến bảo vệ môi trường. Địa phương cam kết phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ cùng các đối tác để nghiên cứu, thử nghiệm và ứng dụng công nghệ theo hướng tuân thủ pháp luật, có hiệu quả lâu dài. Triển lãm các giải pháp công nghệ chiến lược cũng diễn ra ngày 28 và 29/10.
Thành công của AI Việt Nam sẽ không được quyết định bởi một đạo luật, một nhóm chuyên gia hay một khoản đầu tư riêng lẻ, mà bởi cách ba trụ cột bổ trợ lẫn nhau. Thể chế tạo giới hạn và niềm tin; nhân lực biến công nghệ thành năng lực; hệ sinh thái cung cấp điều kiện để thử nghiệm, phát triển và mở rộng. Tầm nhìn được nêu tại hội nghị là AI vì con người, cho mọi người, do Việt Nam làm chủ và cùng thế giới kiến tạo. Tự chủ, theo định hướng này, không có nghĩa khép kín, mà là đủ năng lực hợp tác bình đẳng và chia sẻ giá trị. Đây là tiêu chuẩn thực chất hơn việc chỉ công bố tham vọng: chuyển đổi quốc gia bằng AI chỉ thành công khi chính sách, nhân lực và hệ sinh thái cùng tiến, gắn với những nhu cầu triển khai cụ thể.
