Lệnh tạm dừng 6 tháng: báo động đỏ cho xuất khẩu bưởi Australia
Việc Úc tạm dừng nhập khẩu bưởi tươi từ Việt Nam trong 6 tháng, bắt đầu từ ngày 15/9, là quyết định của cơ quan an ninh sinh học Úc sau đợt kiểm tra vùng trồng và cơ sở đóng gói, nhằm rà soát lại toàn bộ quy trình, chuẩn an toàn sinh học và mức độ kiểm soát sâu bệnh đối với bưởi xuất khẩu từ Việt Nam sang thị trường này.
Điểm đáng nói là lệnh tạm dừng đến chỉ sau khoảng 5 tháng kể từ khi những lô bưởi Việt Nam đầu tiên đặt chân vào thị trường Úc vào tháng 4. Điều đó cho thấy chúng ta đã mở cửa thị trường nhanh hơn khả năng duy trì hệ thống kiểm soát chất lượng. Ngày 14/9, cơ quan nông nghiệp Úc thông báo tạm ngừng nhập khẩu, có hiệu lực từ 15/9 theo giờ chuẩn miền Đông, với thời hạn ban đầu 6 tháng và có thể gia hạn nếu Việt Nam không khắc phục đầy đủ các tồn tại. Đây không phải động thái “đóng cửa” vĩnh viễn, nhưng là lời cảnh báo rất rõ rằng xuất khẩu bưởi Australia muốn bền vững thì không thể dựa vào vài mô hình điểm, mà phải chuẩn hóa cả chuỗi.
Vì sao Úc “tuýt còi”: lỗ hổng từ vườn đến nhà đóng gói
Nguyên nhân gần nhất của lệnh tạm dừng là kết quả kiểm tra thực địa của đoàn chuyên gia Úc tại Vĩnh Long, Cần Thơ và TP.HCM cuối tháng 8: một số vùng trồng và cơ sở đóng gói chưa đáp ứng đầy đủ quy định nhập khẩu Úc. Nhưng sâu xa hơn là tư duy sản xuất còn “lỏng tay” với tiêu chuẩn an toàn thực phẩm cao cấp.
Ở vùng trồng, nhiều nông dân chưa nắm rõ điều kiện bưởi xuất khẩu; nhật ký sản xuất và hồ sơ theo dõi sinh vật gây hại thiếu, mẫu biểu không thống nhất, quy trình quản lý dịch hại không đồng bộ, từ cách đặt bẫy, thời gian thay bẫy đến tần suất kiểm tra và ghi nhận kết quả. Tại nhà đóng gói, khâu lựa chọn, phân loại, loại bỏ quả có dấu hiệu sâu bệnh chưa đạt; xử lý bưởi bằng chlorine không thống nhất; kiểm tra, giám sát và truy xuất nguồn gốc còn lỗ hổng. Đáng lo hơn, phía Úc phát hiện nghi ngờ triệu chứng dịch bệnh và sâu bệnh ngoại lai trên bưởi Việt Nam nhập khẩu, nên buộc phải siết lại để bảo vệ an toàn sinh học trong nước.
Doanh nghiệp cần tuân thủ những chuẩn nào để tái xuất sang Úc?
Muốn khôi phục xuất khẩu bưởi Australia, doanh nghiệp không có lựa chọn nào khác ngoài việc bám chặt tiêu chuẩn an toàn thực phẩm và an toàn sinh học của nước nhập khẩu. Cơ quan thương vụ khuyến nghị rõ: doanh nghiệp phải tuân thủ các quy định về sâu bệnh, tồn dư hóa chất và liều lượng chiếu xạ để bảo đảm hoạt động xuất khẩu diễn ra thuận lợi. Đây không phải “khuyến khích”, mà là điều kiện tồn tại.
Về kiểm soát sâu bệnh, doanh nghiệp cần yêu cầu vùng trồng thiết lập hệ thống quản lý dịch hại đồng bộ: bẫy, kiểm tra định kỳ, ghi chép và báo cáo theo đúng chuẩn mà phía Úc đã góp ý. Về hóa chất, mọi quy trình sử dụng thuốc bảo vệ thực vật phải được ghi chép, đánh giá để đảm bảo tồn dư trong ngưỡng cho phép. Với xử lý sau thu hoạch, quy trình chlorine phải được chuẩn hóa, đồng nhất giữa các cơ sở; chiếu xạ phải đúng liều lượng yêu cầu. Nếu không thể kiểm soát chặt các mắt xích này, doanh nghiệp nên tạm ngừng xuất sang Úc, tránh rủi ro bị phát hiện và làm xấu uy tín chung.
Chiến lược phục hồi: siết mã số vùng trồng và xây lại niềm tin
Việc Úc tạm dừng nhập khẩu không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến các lô bưởi, mà còn đặt uy tín nông sản Việt Nam trước bài test mới. Cơ quan phụ trách trồng trọt đã yêu cầu các địa phương rà soát toàn bộ vùng trồng, cơ sở đóng gói được cấp mã số xuất khẩu sang Úc; kiểm tra lại từng đơn vị theo đầy đủ điều kiện nhập khẩu.
Kết quả rà soát, danh sách vùng trồng, cơ sở đóng gói cùng tài liệu chứng minh việc khắc phục sẽ được gửi làm căn cứ trao đổi với phía Úc, hướng tới khôi phục xuất khẩu. Những mã số không đáp ứng yêu cầu sẽ bị tạm dừng, chỉ được phục hồi sau khi xây dựng phương án khắc phục và được kiểm tra lại. Ở chiều ngược lại, trong 6 tháng tạm dừng, cơ quan Úc cũng rà soát toàn diện quy trình nhập khẩu và phối hợp với Việt Nam để thực hiện các biện pháp khắc phục sớm nhất. Nói cách khác, cánh cửa chưa đóng, nhưng chúng ta phải chứng minh bằng hành động và hồ sơ rằng hệ thống kiểm soát đã “lớn lên” sau cú sốc này.
Từ bài học bưởi tươi đến tư duy xuất khẩu nông sản mới
Trong khi nhiều mặt hàng nông sản khác đang tăng trưởng, ngành nông nghiệp vẫn đặt mục tiêu xuất khẩu nông, lâm, thủy sản rất tham vọng trong năm nay. Nếu không siết chất lượng, mọi con số sẽ mong manh. Lệnh tạm dừng bưởi cho thấy: chỉ một mắt xích yếu về truy xuất hay kiểm soát sâu bệnh có thể đánh đổi cả thị trường khó tính.
Đáng chú ý, cùng lúc bưởi gặp trục trặc, các mặt hàng khác như sầu riêng vẫn được xem là “điểm sáng” với tăng trưởng mạnh nhờ đáp ứng tốt hơn yêu cầu của thị trường. Bài học ở đây rất rõ: muốn đi xa với xuất khẩu bưởi Australia nói riêng và nông sản nói chung, chúng ta phải chuyển từ tư duy “chạy theo đơn hàng” sang xây dựng hệ thống quản lý chất lượng thống nhất từ nông dân đến nhà đóng gói. Lệnh tạm dừng 6 tháng là khoảng thời gian đắt giá để sàng lọc lại doanh nghiệp, chuẩn hóa quy trình và xây dựng niềm tin dài hạn với các đối tác khó tính như Úc.
