Ống kính người trẻ và bước chuyển của nhiếp ảnh văn hóa địa phương
Nhiếp ảnh văn hóa địa phương là việc người dân và người trẻ dùng máy ảnh để ghi lại đời sống, phong tục, cảnh quan và ký ức của cộng đồng mình, biến những khoảnh khắc thường ngày thành tư liệu nhìn thấy được cho việc bảo tồn di sản văn hóa trong tương lai. Điểm đáng nói hôm nay là: câu chuyện ấy không còn thuộc riêng các nhà nhiếp ảnh chuyên nghiệp. Khi máy ảnh số và điện thoại thông minh trở nên phổ biến, bất kỳ học sinh trung học hay người dân ở một thôn miền núi nào cũng có thể kể chuyện qua ống kính, định hình lại cách chúng ta nhìn và lưu giữ “Hồn Việt” từ dưới lên, thay vì chờ những dự án từ trên xuống.
Cuộc thi nhiếp ảnh "Hồn Việt qua Ống kính Tuổi trẻ" 2026 dành cho học sinh THPT trên toàn quốc, với chủ đề "Ánh sáng", là một biểu hiện rõ ràng của sự dịch chuyển ấy. Chủ đề được chọn để khuyến khích thí sinh tìm kiếm những câu chuyện tích cực trong đời sống, từ tình cảm gia đình, sự sẻ chia trong cộng đồng đến những nét văn hóa, hoạt động lao động và khát vọng của thế hệ trẻ. Khi những góc nhìn mới mẻ của tuổi 16–18 được đưa vào dòng chảy nhiếp ảnh thanh niên, chúng không chỉ tạo ra hình ảnh đẹp mà còn đòi hỏi xã hội phải lắng nghe cách thế hệ mới cảm nhận các giá trị Việt Nam hiện nay. Đây là bước mở rộng tự nhiên nhưng mạnh mẽ của bảo tồn di sản văn hóa trong kỷ nguyên số.
Từ cuộc thi "Hồn Việt": nhiếp ảnh thanh niên và quyền kể chuyện
Nếu trước đây, hình ảnh về văn hóa Việt thường được dựng bởi những tên tuổi lớn, thì nay học sinh THPT cũng có thể trở thành người kể chuyện chính. Cuộc thi "Hồn Việt qua Ống kính Tuổi trẻ" không chỉ chú trọng yếu tố kỹ thuật mà yêu cầu thí sinh phải xây dựng câu chuyện phía sau mỗi bức ảnh hoặc bộ ảnh. Họ buộc phải tự hỏi: bức ảnh này nói gì về gia đình mình, về con ngõ, về chợ quê, về những bất an và hi vọng của thế hệ mình. Đó là cách kể chuyện qua ống kính khiến nhiếp ảnh thanh niên bước ra khỏi vùng an toàn “chụp cho đẹp” để bước vào vùng đối thoại xã hội.
Theo thông tin từ Ban tổ chức, mùa giải đầu tiên năm 2025 có 225 đội đăng ký, gửi về hơn 300 bức ảnh; 47 bài dự thi được lựa chọn vào vòng bình chọn và 10 đội tham gia vòng chung kết. Những con số này không chỉ chứng minh sức hút của sân chơi mà còn cho thấy nhu cầu được nói, được nhìn thấy của giới trẻ. Cuộc thi năm 2026 tiếp tục mở rộng trên phạm vi toàn quốc, với định hướng khuyến khích học sinh phát triển kỹ năng nhiếp ảnh và khả năng kể chuyện bằng hình ảnh. Các thí sinh từ 16–18 tuổi có thể đăng ký trực tuyến, tham gia cá nhân hoặc theo đội 2–4 thành viên trong thời gian từ ngày 1/9 đến hết ngày 30/9/2026. Khi quy trình tham gia được đơn giản hóa, quyền kể chuyện về văn hóa địa phương trở nên bình đẳng hơn giữa các vùng miền, không chỉ tập trung ở đô thị.
Đồng bào Co ở Thanh Bồng: khi cộng đồng tự cầm máy
Nếu cuộc thi "Hồn Việt" cho thấy người trẻ đô thị đang đi tìm tia sáng của bản sắc, thì ở Thanh Bồng, đồng bào Co lại chứng minh một điều quan trọng khác: cộng đồng hoàn toàn có thể tự kể chuyện về mình. Trong cuộc thi "Thanh Bồng qua ống kính số", người dân Co tự tay ghi lại những hình ảnh về quê hương để tham gia. Ở miền núi này, những câu chuyện bình dị của đời sống thường ngày được kể bằng một ngôn ngữ mới: hình ảnh người dân lên rẫy, mái nhà nép bên núi rừng, tiếng cồng chiêng, điệu múa truyền thống, những món ăn mang hương vị Co. Đó là nhiếp ảnh văn hóa địa phương đúng nghĩa: không qua “bộ lọc” của du khách mà xuất phát từ nhịp sống của chính người ở lại.
Thôn Trà Hiệp chọn giới thiệu cảnh sắc quê hương gắn với những nét văn hóa truyền thống đặc sắc của đồng bào Co. Những khuôn hình còn mộc mạc, cách thể hiện chưa chuyên nghiệp, nhưng chính sự chân thực lại tạo nên sức hấp dẫn riêng. Mỗi cảnh quay, khung hình đều được chuẩn bị với sự chỉn chu và tâm huyết; mỗi clip dài khoảng 7–9 phút là một câu chuyện riêng, một góc nhìn riêng về quê hương, được thực hiện bởi chính người dân địa phương. Khi đồng bào Co trở thành "đại sứ" quảng bá quê hương, họ không chỉ đưa văn hóa và vẻ đẹp Thanh Bồng đến gần hơn với du khách qua "ống kính số", mà còn giành lại quyền diễn giải bản sắc của mình, thay vì để người ngoài quyết định hình ảnh về họ.
Từ bỡ ngỡ đến tự tin: nhiếp ảnh như một hành trình chuyển hóa
Điểm thú vị ở Thanh Bồng là phần lớn những "đạo diễn" và "nhà quay phim" đều không xuất phát từ truyền thông chuyên nghiệp. Nhiều người ban đầu còn bỡ ngỡ với việc lên ý tưởng, cầm máy quay hay dựng phim. Họ học nhau từng thao tác, hỏi nhau từng góc máy, để rồi bằng tinh thần đoàn kết, mọi người cùng nhau hoàn thành một thước phim giản dị nhưng chứa đựng những hình ảnh chân thật nhất về cuộc sống của đồng bào Co. Nhiếp ảnh ở đây vì thế trở thành công cụ chuyển hóa cá nhân: mỗi người dám đứng trước ống kính hơn, dám nói về văn hóa của mình, dám tự tin xuất hiện với tiếng cồng chiêng và điệu xà ru thay vì ngại ngùng trước cái nhìn bên ngoài.
Chị Hồ Thị Hứa chia sẻ mong muốn thông qua những thước phim có thể giới thiệu món ăn, điệu múa, tiếng cồng chiêng, làn điệu xà ru của người Co, qua đó góp phần gìn giữ và lan tỏa giá trị văn hóa truyền thống. Đây là bảo tồn di sản văn hóa theo cách chủ động: không chờ hồ sơ, không chờ dự án, mà bắt đầu từ việc mỗi người dân tự coi việc kể chuyện qua ống kính là trách nhiệm của mình. Điều đáng quý nhất của cuộc thi không chỉ nằm ở những video hoàn thành, mà ở cách cộng đồng cùng nhau tham gia vào hành trình quảng bá quê hương. Mỗi người góp một việc, người giới thiệu văn hóa, người quay phim, người xuất hiện trong khuôn hình, để rồi cùng tạo nên một câu chuyện chung về mảnh đất mình yêu.
Công nghệ số và quyền dân chủ hóa việc kể chuyện
Sẽ là thiếu sót nếu nói về nhiếp ảnh văn hóa địa phương mà bỏ qua yếu tố công nghệ. Ở Thanh Bồng, cuộc thi "Thanh Bồng qua ống kính số" trở thành nơi để người dân kết nối tình yêu quê hương với công nghệ hiện đại, tự tay ghi lại những điều gần gũi nhất và chia sẻ với bạn bè gần xa. Xã đã bố trí nhân lực hỗ trợ, đưa thiết bị flycam vào sử dụng để mở rộng góc nhìn từ trên cao, ghi lại vẻ đẹp hùng vĩ của núi rừng. Từ trên cao, một Thanh Bồng khác hiện ra với những mảng xanh trải dài, làng nhỏ giữa đại ngàn và dòng suối uốn mình. Công nghệ không chỉ làm hình ảnh đẹp hơn; nó làm cho quyền được kể chuyện về đại ngàn, về rừng quế, về tiếng cồng chiêng trở nên bình đẳng hơn.
Với hơn 90% dân số là đồng bào Co, Thanh Bồng sở hữu kho tàng văn hóa giàu bản sắc. Qua góc máy của người dân, rừng quế – diện tích hơn 1.300ha – không đơn thuần là cây trồng mà là không gian sống, ký ức và câu chuyện mưu sinh được trao truyền qua nhiều thế hệ. Các sản phẩm dự thi chú trọng quảng bá cây quế truyền thống, từ đặc sản địa phương đến hình ảnh lao động giữa rừng quế xanh. Khi những thước phim mộc mạc bước lên không gian số và nhận phản hồi tích cực từ cộng đồng, văn hóa Co có thêm một không gian mới để hiện diện, được gìn giữ và trao truyền. Bài học rõ ràng: dân chủ hóa công nghệ máy ảnh nghĩa là dân chủ hóa việc bảo tồn di sản văn hóa, trao ống kính cho người đang sống bên trong câu chuyện, thay vì đứng ngoài quan sát.
