Pop, văn hóa truyền thống và một thế hệ nghệ sĩ đang bị soi từng chi tiết
“Pop artists văn hóa truyền thống” là cách gọi những ca sĩ dòng nhạc đại chúng chủ động dùng chất liệu dân gian, tín ngưỡng, trang phục, nhạc cụ, biểu tượng văn hóa bản địa để tạo nên sản phẩm âm nhạc mới, mang hơi thở đương đại nhưng vẫn gắn với căn tính dân tộc, từ giai điệu, ca từ đến mặt hình ảnh và câu chuyện kể. Đây là xu hướng nổi bật khi khán giả trẻ vừa nghe K-pop, US-UK, vừa tìm lại sự tự hào bản sắc trong chính nhạc Việt. Nhưng nó đồng thời biến mỗi thử nghiệm thành một “kỳ thi tốt nghiệp văn hóa” công khai: chỉ cần lệch chuẩn, nghệ sĩ lập tức bị chỉ trích là thiếu hiểu biết, thương mại hóa hay xúc phạm di sản. Câu hỏi không còn là “nên hay không” mà là “làm thế nào để làm cho đúng, và cho đẹp”.
Từ khăn Piêu của Phương Mỹ Chi đến Tứ phủ, Bắc Bling: vì sao luôn bùng nổ tranh cãi?
Trường hợp mới nhất là Phương Mỹ Chi: trong dự án Dân chơi dân ca, cô dùng chiếc khăn Piêu – khăn đội đầu của phụ nữ Thái Tây Bắc – làm điểm nhấn trên váy, và nhanh chóng nhận làn sóng phản ứng vì cách đặt khăn trên váy bị cho là không phù hợp với lối sử dụng truyền thống gắn với văn hóa Thái. Ở đây, tranh cãi âm nhạc dân tộc không nằm ở việc chạm tới chất liệu dân gian, mà ở cách chạm: cộng đồng chủ thể cảm thấy mình bị trình bày sai lệch. Trước đó, Hoàng Thùy Linh từng gây tranh luận với MV Tứ phủ, nơi cô kết hợp nhạc điện tử và âm hưởng dân gian, đưa tín ngưỡng đạo Mẫu vào pop và bị nhận xét là “chưa hiểu đúng”, “làm chưa tới” về mặt hình ảnh. Ngay cả một dự án ca ngợi quê hương như Bắc Bling của Hòa Minzy – quy tụ nghệ sĩ Xuân Hinh và 300 người dân Lạc Xá (Bắc Ninh) – cũng bị soi tên gọi là “nhạy cảm”, bị cho là chơi chữ với tên một tỉnh. Một thực tế phũ phàng: càng nghiêm túc với văn hóa, nghệ sĩ càng dễ bị đánh giá dưới kính lúp đạo đức và kiến thức.
Khi công chúng “phòng vệ văn hóa” và nghệ sĩ sáng tạo văn hóa pop dưới áp lực đám đông
Làn sóng tranh cãi quanh Phương Mỹ Chi, Hòa Minzy, Hoàng Thùy Linh cho thấy công chúng ngày càng quan tâm đến văn hóa dân tộc, nhưng cũng dựng lên áp lực vô hình lên mọi pop artists văn hóa truyền thống. Theo phân tích của một chuyên gia truyền thông, những xung đột nổ ra khi tư duy bảo tồn đòi giữ nguyên di sản va vào nhu cầu tiếp biến, làm mới của thế hệ trẻ, trong bối cảnh mạng xã hội giàu tính phân cực nơi “cơ chế phòng vệ văn hóa” dễ bị kích hoạt. Nói cách khác, nhiều người lo di sản bị chiếm đoạt, thương mại hóa, nên phản ứng mạnh hơn hẳn mức cần thiết. Nghệ sĩ thì bị kẹt giữa hai làn đạn: nếu tái hiện nguyên bản, họ bị chê cũ kỹ; nếu cách tân, họ bị cáo buộc “xúc phạm” hoặc “tẩy trắng” ý nghĩa thiêng. Điều đáng nói là cùng một ca khúc mang chất liệu Việt như See tình vẫn có thể trở thành hiện tượng trên nhiều nền tảng quốc tế, cho thấy sáng tạo văn hóa pop hoàn toàn có cửa đi ra thế giới nếu được chuyển hóa khéo léo. Câu hỏi không phải “có được quyền chơi với văn hóa không”, mà là “chúng ta có đủ bình tĩnh để đối thoại về cách chơi đó hay không”.
Ranh giới giữa tôn trọng và lệch chuẩn: hiểu biết có trước, sáng tạo theo sau
Nếu muốn tránh biến mỗi MV thành một vụ ồn ào, nghệ sĩ buộc phải đi chậm hơn một nhịp. Một chuyên gia văn hóa nhấn mạnh: ranh giới không nằm ở chuyện nghệ sĩ có được phép thay đổi hay không, mà ở chỗ thay đổi đó dựa trên nền tảng hiểu biết nào và có làm sai lệch, hạ thấp hay xúc phạm giá trị cộng đồng chủ thể trân trọng hay không. Nói thẳng: sáng tạo không đồng nghĩa với việc tách một biểu tượng khỏi toàn bộ bối cảnh văn hóa gốc để dùng tùy ý. Khi động vào tín ngưỡng, nghi lễ, biểu tượng thiêng, hay các vật phẩm như khăn Piêu gắn với bản sắc tộc người, trách nhiệm càng lớn hơn. Nghệ sĩ cần tìm hiểu nguồn gốc, chủ thể văn hóa, chức năng, ý nghĩa biểu tượng, bối cảnh sử dụng và cả điều kiêng kỵ, đồng thời dành thời gian tham vấn nhà nghiên cứu, nghệ nhân, cộng đồng liên quan. Nhiều vụ lùm xùm không phải do ác ý, mà do thiếu bước “hỏi cho rõ” này. Khi nền tảng tri thức đủ vững, nghệ sĩ sẽ biết chỗ nào có thể cách điệu mạnh tay, chỗ nào phải giữ nguyên, và chỗ nào tốt nhất… nên bỏ.
Đưa văn hóa vào nhạc chân thành mà ít tranh cãi: cần một thỏa thuận mới giữa nghệ sĩ và công chúng
Muốn sáng tạo văn hóa pop mà không bị dìm trong bão tranh cãi âm nhạc dân tộc, chúng ta cần một “hợp đồng xã hội” mới giữa nghệ sĩ và khán giả. Về phía người làm nhạc, trách nhiệm đầu tiên là học cho kỹ rồi hãy chơi, đặc biệt với chất liệu của tộc người thiểu số, tín ngưỡng hay di sản sống; việc chủ động tham vấn ngay từ khâu ý tưởng nên trở thành chuẩn nghề, không phải động tác chữa cháy khi ồn ào nổ ra. Về phía công chúng, phản biện là quyền, nhưng nên nhắm vào sản phẩm, tránh công kích cá nhân hay phủ nhận toàn bộ nỗ lực chỉ vì một chi tiết chưa chuẩn; một chi tiết sai không đồng nghĩa nghệ sĩ muốn xúc phạm văn hóa. Quan trọng hơn, cần thừa nhận quyền thử nghiệm: nếu mọi khác biệt đều bị xem là sai, nghệ sĩ trẻ sẽ bỏ cuộc, và chính văn hóa truyền thống mất cơ hội bước vào đời sống mới. Câu trả lời có lẽ nằm trong một câu nói ngắn gọn: “Chúng ta cần cho người trẻ quyền kể lại những câu chuyện truyền thống bằng ngôn ngữ của thời đại mình, miễn là quá trình đó dựa trên hiểu biết, trách nhiệm và sự tôn trọng”.
