Di sản nghề nghiệp bước ra khỏi trang sử
Triển lãm “Tổ nghề và danh Nho nước Việt” là không gian trưng bày tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám, nơi câu chuyện của các nhà khoa bảng gắn với nghề thủ công được kể lại bằng tư liệu, hiện vật và nghệ thuật hôm nay. Đây không chỉ là dịp nhắc tên những người được tôn là Tổ nghề Việt Nam, mà còn là lời khẳng định rằng tri thức từng góp phần trực tiếp định hình sinh kế và kỹ nghệ dân gian. Triển lãm diễn ra từ ngày 9.11 đến 5.12.2026 tại Nhà Tiền đường, khu Thái Học; sự kiện nằm trong chuỗi kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám và mở đầu cho Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026. Việc đặt triển lãm trong Văn Miếu khiến câu chuyện về danh Nho Việt Nam trở về đúng không gian tôn vinh học vấn, đồng thời mở rộng ý niệm về di sản: không chỉ là điều cần gìn giữ, mà còn là tri thức có thể tiếp tục được thực hành.
Tám đại khoa, tám mạch nghề truyền thống
Qua chín cụm nội dung, triển lãm giới thiệu tám vị đại khoa có đóng góp cho các nghề truyền thống. Danh sách trải từ Thám hoa Lương Như Hộc với nghề in mộc bản, Trạng nguyên Phạm Đôn Lễ với nghề dệt chiếu, đến Tiến sĩ Trần Lư với nghề sơn ta và Hội nguyên Tiến sĩ Nguyễn Quang Tán với nghề ép dầu. Các nhân vật khác gắn với nghề dệt lượt, thêu, thuộc da – đóng giày và dát thiếc: lần lượt là Phùng Khắc Khoan, Lê Công Hành, Nguyễn Thì Trung và Nguyễn Chính. Triển lãm còn giới thiệu nhà Nho Đặng Huy Trứ, người có vai trò trong việc du nhập và phát triển nghề nhiếp ảnh ở Việt Nam. Cách lựa chọn này có sức nặng hơn một bảng tiểu sử: nó cho thấy học vấn không tách rời đời sống lao động, và những người thành danh trong khoa cử cũng có thể góp phần truyền bá kỹ thuật, nuôi dưỡng nghề nghiệp tại quê hương.
Thủ công gặp ngôn ngữ nghệ thuật mới
Điểm đáng chú ý của triển lãm Văn Miếu là cách trưng bày không đóng khung nghề xưa trong tủ kính. Dưới sự giám tuyển của nghệ sĩ, giảng viên Nguyễn Thế Sơn, lịch sử, sản phẩm thủ công và sáng tạo đương đại được đặt vào một cuộc đối thoại. Nghề in mộc bản hiện lên qua trình diễn của nghệ nhân cùng các tác phẩm khắc gỗ; nghề dệt chiếu kết hợp sắp đặt với thực hành của nghệ nhân Nga Sơn. Nghề dệt lượt được nối với thiết kế áo dài của sinh viên và sáng tác trên tơ lụa, còn nghề ép dầu có tác phẩm điêu khắc đặt cạnh đèn thủ công. Những cách kết hợp này không làm nghề truyền thống thành phông nền trang trí; chúng giúp người xem nhận ra kỹ thuật, vật liệu và kinh nghiệm lao động vẫn có thể tạo chất liệu cho sáng tác mới. Hệ thống bia khắc mica xuyên suốt không gian cũng đặt hình tượng bia đá cạnh ngôn ngữ thị giác hiện đại.

Từ không gian di sản đến đời sống đô thị
Triển lãm còn có ý nghĩa như một phần của nỗ lực đưa di sản trở lại với công chúng, trong bối cảnh nhiều phường nghề xưa dần mai một. Theo giám tuyển Nguyễn Thế Sơn, dự án “Chuyện Đình trong Phố” hướng tới đánh thức niềm tự hào truyền thống và biến đình tổ nghề thành không gian sáng tạo nghệ thuật; hơn 10 ngôi đình đã hồi sinh rõ nét qua các triển lãm gắn với lịch sử nơi chốn. Tiếp nối hướng đi ấy, dự án dự kiến mở cửa đồng loạt tại 12 ngôi đình trong phố cổ trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026. Với người tham dự, giá trị thiết thực là cơ hội tiếp cận lịch sử nghề nghiệp qua trải nghiệm trực quan, thay vì chỉ đọc tên nhân vật và niên đại. Khi nghệ nhân, nghệ sĩ và người trẻ cùng hiện diện, di sản có thêm điều kiện để được truyền nghề, diễn giải và phát triển. Đó là hướng đi đáng ủng hộ: bảo tồn chỉ có sức sống khi công chúng còn có thể gặp gỡ và sử dụng những tri thức ấy.
Triển lãm “Tổ nghề và danh Nho nước Việt” cho thấy ký ức khoa bảng và kỹ nghệ dân gian không phải hai câu chuyện riêng rẽ. Bằng cách kết nối tám vị đại khoa với nghề truyền thống, rồi đặt các nghề ấy cạnh thực hành nghệ thuật mới, sự kiện biến di sản thành một cuộc trao đổi đang tiếp diễn. Đây là khởi đầu thuyết phục cho chuỗi hoạt động sáng tạo tại Hà Nội: tôn trọng nguồn cội, nhưng không buộc truyền thống đứng yên.






