Khi tri thức bước ra khỏi trang sách
Triển lãm “Tổ nghề và Danh nho nước Việt” là cuộc gặp giữa lịch sử khoa bảng, nghề thủ công và nghệ thuật đương đại, qua đó kể lại cách tri thức của các danh Nho Việt Nam góp phần định hình kỹ nghệ trong đời sống. Tổ chức tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám, sự kiện tôn vinh tám vị tiến sĩ được cộng đồng gắn với sự hình thành, phát triển của những nghề truyền thống, đồng thời giới thiệu nhà Nho Đặng Huy Trứ với dấu ấn trong lịch sử nhiếp ảnh Việt Nam. Điểm đáng chú ý không chỉ là danh sách nhân vật, mà là cách triển lãm nhắc người xem rằng học vấn và lao động thủ công không thuộc hai thế giới tách biệt: hiểu biết được vận dụng vào kỹ thuật, còn tay nghề cũng đòi hỏi quan sát, thử nghiệm và sáng tạo.
Triển lãm mở cửa từ ngày 9-11 đến 5-12 tại Nhà Tiền đường, khu Thái Học, Văn Miếu – Quốc Tử Giám, Hà Nội; sự kiện nằm trong chuỗi hoạt động hướng tới kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám, đồng thời mở màn cho các hoạt động của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026.
Tám danh Nho, tám mạch nghề
Tám nhân vật được giới thiệu là Lương Như Hộc với nghề in mộc bản; Phạm Đôn Lễ với nghề dệt chiếu; Trần Lư với sơn ta; Nguyễn Quang Tán với nghề ép dầu; Phùng Khắc Khoan với nghề dệt; Lê Công Hành với nghề thêu; Nguyễn Thì Trung với nghề thuộc da, đóng giày; và Nguyễn Chính với nghề dát thiếc. Cùng với Đặng Huy Trứ, câu chuyện tại đây mở rộng từ tổ nghề Việt Nam sang một dấu mốc khác của lịch sử kỹ thuật và văn hóa. Những liên hệ giữa danh nhân và nghề xưa được cộng đồng lưu truyền, nhưng không phải trường hợp nào cũng có thể kiểm chứng đầy đủ bằng tư liệu thành văn. Chính vì vậy, sự tôn kính dành cho các nhân vật cũng cần được đọc như một ký ức văn hóa: điều cộng đồng chọn ghi nhớ về tri thức, sự khéo léo và đóng góp cho đời sống.
Triển lãm không đóng khung người học chữ trong vai trò quan chức hay tác giả sách. Việc đặt họ cạnh mộc bản, chiếu, tơ lụa, đồ sơn và sản phẩm nghề giúp nhìn rõ hơn một di sản thường bị chia thành hai phần: văn hiến của trí thức và kinh nghiệm của người thợ. Cách kết nối này thuyết phục bởi nó làm nổi bật nền tảng tri thức ẩn trong mỗi kỹ thuật, thay vì chỉ xem sản phẩm thủ công như vật trưng bày đẹp mắt.
Nghệ thuật đương đại làm mới câu chuyện
Thay vì chỉ dựng tiểu sử, triển lãm tạo đối thoại giữa tư liệu lịch sử, sản phẩm nghề thủ công và các hình thức nghệ thuật đương đại. Mộc bản khắc gỗ, sơn mài, tranh thêu, sản phẩm dệt, điêu khắc, nhiếp ảnh và sắp đặt đưa câu chuyện tổ nghề ra khỏi lối kể thuần niên biểu. Nghệ nhân dệt chiếu cùng thực hành nghề tại không gian trưng bày; nghề chiếu cói Nga Sơn được kết hợp với sắp đặt của họa sĩ Vũ Xuân Đông. Nghề dệt lụa La Khê lại gặp những thiết kế áo dài của sinh viên và tác phẩm lụa của họa sĩ Phạm Thùy Tiên. Những cuộc gặp ấy cho thấy nghề truyền thống không phải phần quá khứ bất động: kỹ thuật chỉ tiếp tục sống khi có người thực hành, người học và người tìm được cách diễn giải mới.
Không gian còn đưa in mộc bản vào trải nghiệm trực tiếp, bên cạnh những tác phẩm khắc mica gợi liên tưởng đến bia đá. Cách làm này khiến triển lãm Văn Miếu có sức hút với nghệ nhân, nghệ sĩ, sinh viên nghệ thuật và khách tham quan, bởi mỗi nhóm có thể tiếp cận di sản từ một điểm khác nhau. Tuy nhiên, trưng bày và sáng tạo chưa thể thay thế việc truyền nghề: tri thức tích lũy qua thực hành vẫn có nguy cơ mai một khi cộng đồng làm nghề suy giảm.
Di sản cần người tiếp nối
Giá trị đáng giữ lại từ triển lãm không nằm ở việc biến các tổ nghề thành những biểu tượng xa cách, mà ở lời nhắc rằng di sản cần được trao truyền bằng kỹ năng sống. Trưng bày có thể kéo công chúng đến gần lịch sử, còn để nghề trở thành nguồn lực cho kinh tế sáng tạo thì cần nghiên cứu, đào tạo, chuyển giao tay nghề và hợp tác lâu dài với cộng đồng. Đây là giới hạn quan trọng của mọi sự kiện văn hóa: câu chuyện hấp dẫn chỉ mở cánh cửa, không tự bảo đảm rằng người trẻ sẽ tiếp tục học nghề hay làng nghề có đủ điều kiện duy trì sản xuất.
Trong dịp kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám, triển lãm đưa hình ảnh nhà khoa bảng gắn với đôi tay người thợ vào cùng một câu chuyện. Đó là lựa chọn có ý nghĩa vì nó mở rộng cách hiểu về văn hiến: tri thức không chỉ được viết trong sách mà còn được lưu giữ trong kỹ thuật, vật liệu và kinh nghiệm truyền đời. Muốn cuộc đối thoại ấy có tương lai, cần để nghệ nhân và cộng đồng làng nghề tiếp tục giữ vai trò trung tâm, chứ không chỉ xuất hiện trong không gian trưng bày.
