Ô nhiễm không khí: Kẻ thù âm thầm của hệ tim mạch, không chỉ của lá phổi
Ô nhiễm không khí tim mạch là tình trạng các hạt bụi mịn và khí độc trong không khí xâm nhập vào cơ thể, gây viêm, rối loạn điều hòa thần kinh tự chủ và làm tổn thương mạch máu, từ đó làm tăng nguy cơ đau tim, đột quỵ và tử vong do bệnh tim mạch, không chỉ sau nhiều năm mà cả trong những giờ tiếp xúc ngắn. Phần lớn người Việt vẫn nghĩ ô nhiễm không khí chủ yếu gây ho, viêm phế quản, hen suyễn. Nhưng nghiên cứu của Harvard cho thấy trái tim mới là “nạn nhân” bị bỏ quên. Khi chất lượng không khí xấu, tim phải làm việc trong môi trường đầy chất gây viêm, máu đặc hơn, mạch máu co lại, nhịp tim dễ rối loạn. Nếu bạn đang sống ở Hà Nội hay các tỉnh vùng Thủ đô, coi ô nhiễm là chuyện xa vời đồng nghĩa với việc chấp nhận đánh cược sức khỏe tim mạch mỗi ngày.
Nghiên cứu Harvard: Nguy cơ đau tim tăng chỉ sau 2 giờ hít thở không khí bẩn
Điểm đáng báo động nhất của ô nhiễm không khí tim mạch là tác động cấp tính: nguy cơ đau tim có thể tăng chỉ trong vài giờ, không phải vài năm. Một nghiên cứu tại Boston theo dõi các ca nhồi máu cơ tim từ tháng 1/1995 đến tháng 5/1996 cho thấy nguy cơ biến cố này liên quan trực tiếp đến nồng độ bụi mịn PM2.5 trong không khí. Theo giáo sư Doug Dockery, nguy cơ nhồi máu cơ tim tăng lên khi nồng độ PM2.5 gia tăng trong vòng 2 giờ trước đó. Đây là câu cảnh báo rất rõ ràng: "Ngay cả những thay đổi về chất lượng không khí trong thời gian ngắn cũng có thể liên quan đến nguy cơ nhồi máu cơ tim". Nghiên cứu Sáu Thành phố công bố năm 1993 cũng cho thấy ô nhiễm không khí gắn với tử vong do bệnh tim mạch, buộc các nước phải siết chặt tiêu chuẩn chất lượng không khí.
PM2.5: Hạt bụi nhỏ hơn sợi tóc nhưng đủ lớn để giết hàng triệu trái tim
Trong mọi loại chất ô nhiễm, PM2.5 là “sát thủ” nguy hiểm nhất với hệ tim mạch. Đây là những hạt bụi có đường kính không lớn hơn 2,5 micromet, nhỏ hơn nhiều lần so với sợi tóc người, có thể đi sâu vào phổi và xâm nhập vào máu. Khi đã vào hệ tuần hoàn, chúng kích hoạt phản ứng viêm, làm tổn thương nội mạc mạch máu, ảnh hưởng hệ thần kinh tự chủ – bộ phận điều hòa nhịp tim và huyết áp. Theo một nghiên cứu công bố trên tạp chí The Lancet, ô nhiễm PM2.5 liên quan đến khoảng 4,2 triệu ca tử vong toàn cầu năm 2015, trong đó khoảng 2,4 triệu ca là do bệnh tim mạch. Con số này cho thấy bảo vệ tim mạch không thể tách rời khỏi việc giảm tiếp xúc với bụi mịn. Đáng lo hơn, bụi từ nhà máy điện dùng nhiên liệu hóa thạch có thể gây nguy cơ tử vong cao gấp khoảng 2 lần so với nguồn khác.
Người Việt nhạy cảm với ô nhiễm: Khi nào nên ở trong nhà, khi nào có thể ra ngoài?
Nếu bạn thuộc nhóm nhạy cảm – người cao tuổi, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người mắc bệnh tim, bệnh phổi, tiểu đường hoặc bệnh mạn tính khác – ô nhiễm không khí tim mạch là rủi ro rất thực tế. Ngay cả khi mức ô nhiễm thấp, các nhóm này vẫn có thể bị ảnh hưởng, nên cần hạn chế hoạt động ngoài trời trong thời điểm chất lượng không khí xấu. Những ngày gần đây, ứng dụng quan trắc cho thấy Hà Nội và các tỉnh Phú Thọ, Thái Nguyên, Ninh Bình, Hưng Yên, Bắc Ninh thường ô nhiễm nặng từ nửa đêm đến rạng sáng, với mức từ kém đến xấu. Không khí xấu nhất lại trùng với giờ nhiều người tập thể dục buổi sáng ngoài trời – một thói quen tưởng tốt nhưng có thể làm tăng nguy cơ đau tim. Khi ô nhiễm lên mức nguy hiểm, không chỉ người nhạy cảm mà mọi người đều có thể bị ảnh hưởng.
Chiến lược bảo vệ tim mạch trong những ngày chất lượng không khí xấu
Tin xấu là thời tiết miền Bắc từ tháng 10 đến tháng 3 thường ít mưa, gió nhẹ, khiến chất ô nhiễm khó khuếch tán, tích tụ gần mặt đất và làm không khí ô nhiễm kéo dài. Tin tốt là bạn vẫn có thể chủ động bảo vệ tim mạch. Trước hết, hãy theo dõi chất lượng không khí hàng ngày và giảm thời gian, cường độ hoạt động ngoài trời khi mức ô nhiễm cao; cơ quan chức năng cũng khuyến cáo hạn chế vận động gắng sức và đeo khẩu trang khi buộc phải ra ngoài. Trong nhà, dùng máy lọc không khí có bộ lọc HEPA, nâng cấp bộ lọc điều hòa, thông gió lên mức MERV 13 hoặc cao hơn để giảm bụi mịn. Khẩu trang N95 giúp giảm đáng kể lượng PM2.5 hít vào. Tuy nhiên, các biện pháp cá nhân chỉ giảm được một phần nguy cơ phơi nhiễm; về lâu dài, cần giảm phát thải từ giao thông, công nghiệp, xây dựng, đốt rơm rạ và mở rộng không gian xanh.
