Giỗ Tổ sân khấu – ngày tết tinh thần của người làm nghề
Giỗ Tổ sân khấu là nghi lễ tưởng nhớ tiền nhân của giới nghệ sĩ, diễn ra vào ngày 12/8 âm lịch hằng năm, nơi các thế hệ làm nghề sân khấu cùng trở về dâng hương, tri ân Tổ nghiệp, kết nối với di sản nghệ thuật sân khấu dân tộc và tự soi lại trách nhiệm của mình với khán giả, đồng nghiệp và nghề nghiệp.
Điều quan trọng cần nói thẳng: nếu không có ngày giỗ tổ sân khấu, đời sống sân khấu Việt sẽ mất đi một trụ cột tinh thần. Theo Quyết định số 13/QĐ-TTg, ngày 12/8 âm lịch được chọn là Ngày Sân khấu Việt Nam, nhằm động viên lực lượng nghệ sĩ phát huy giá trị truyền thống và sáng tạo thêm nhiều tác phẩm phục vụ công chúng. Việc Nhà nước công nhận một ngày riêng cho sân khấu không chỉ là vinh danh, mà là lời nhắc: sân khấu là bộ phận sống động của bản sắc Việt, và giỗ tổ chính là điểm hội tụ của bản sắc đó.
Nhà thờ tổ sân khấu Cô Bắc: Ngôi nhà chung của nghệ sĩ nhiều thế hệ
Giữa nhịp sống bận rộn của thành phố, Nhà thờ tổ sân khấu trên đường Cô Bắc nổi lên như một “địa chỉ tâm linh” không thể thiếu với giới nghệ sĩ. Không gian nhà thờ tổ khá chật hẹp, nhưng các đoàn nghệ sĩ vẫn tuần tự nối tiếp nhau đến thành kính thắp nhang lên bàn thờ tổ, bất chấp lịch diễn, lịch quay dày đặc. Với nhiều nghệ sĩ tự do, đây là ngôi nhà chung, là “nhà phải về mỗi mùa giỗ tổ linh thiêng” – một cách nói cho thấy sức hút vượt lên trên mọi toan tính đời thường.
Điểm đáng suy ngẫm là giỗ tổ ở Nhà thờ tổ sân khấu không chỉ là câu chuyện riêng của cải lương, hát bội hay một bộ môn nào. Nghệ sĩ Bảo Trí gọi nơi đây là nhà thờ tổ chung cho tất cả nghệ sĩ sân khấu, từ các loại hình truyền thống đến kịch nói, xiếc, múa rối. Khi các thế hệ nghệ sĩ, đạo diễn, tác giả, cán bộ sân khấu cùng tụ họp dâng hương, họ đang xác lập một cộng đồng nghề vượt qua ranh giới chuyên môn – một cộng đồng được giữ lại bằng niềm tin, lòng biết ơn và ký ức về những tiền nhân đã định hình nền nghệ thuật sân khấu Việt.
Lễ dâng hương: từ nghi thức tâm linh đến kỷ luật nghề và trách nhiệm xã hội
Tại nhiều đơn vị nghệ thuật ở TP Hồ Chí Minh, không khí ngày giỗ tổ sân khấu luôn trang trọng, ấm áp: từ Nhà hát Nghệ thuật Hát Bội, Nhà hát Thành phố đến rạp xiếc, sân khấu múa rối nước. Lãnh đạo ngành văn hóa, cùng đông đảo nghệ sĩ nhiều thế hệ, đã thành kính dâng hương tưởng nhớ Tổ nghiệp, tri ân những người đã góp phần gìn giữ và trao truyền di sản nghệ thuật sân khấu. Các trích đoạn hát bội, nghi thức chào đầu được thực hiện ngay trong lễ, như lời chúc an lành gửi đến đồng nghiệp – nhưng cũng là lời khẳng định: nghề chỉ sống khi được thực hành, kể cả trong những khoảnh khắc thiêng liêng nhất.
Điểm đáng nói là giỗ tổ sân khấu không dừng ở tâm linh. Giới nghệ sĩ nhìn đây như dịp “tự kiểm điểm” với nghề: thái độ chuyên nghiệp, sự đoàn kết với đồng nghiệp và lòng tôn trọng khán giả. Từ hát bội, cải lương đến kịch nói, xiếc, múa rối, nghi lễ giỗ tổ biến thành ngày tết của nghề – nơi người ta gặp gỡ, thăm hỏi, chia sẻ kinh nghiệm sau một năm hoạt động, và cùng nhắc nhau rằng sáng tạo nghệ thuật luôn gắn với trách nhiệm xã hội. Chính sự nghiêm cẩn này làm giỗ tổ trở thành mốc thời gian quan trọng để sân khấu tự làm mới, thay vì chỉ hoài niệm.
Tình ca Bắc Sơn: mười năm ‘giữ lửa’ tri ân Tổ nghiệp và người thầy
Nếu Nhà thờ tổ sân khấu trên Cô Bắc là điểm hẹn chung, thì những đoàn nghệ thuật vùng như Đoàn Tình ca Bắc Sơn lại là minh chứng cho sức sống cụ thể của truyền thống giỗ tổ. Ngày 12-8 âm lịch hằng năm, đoàn tổ chức lễ dâng hương Tổ nghiệp, tưởng nhớ những người đi trước và cầu mong một năm làm nghề thuận lợi, kết hợp với kỷ niệm chặng đường hoạt động. Đêm giỗ tổ năm nay đánh dấu 10 năm Đoàn Tình ca Bắc Sơn giữ lửa âm nhạc mang âm hưởng dân ca và tình quê của cố nhạc sĩ – NSƯT Bắc Sơn. Đây không phải là một hoạt động lễ nghi bên lề, mà là cột mốc cho thấy giỗ tổ có thể trở thành trục xuyên suốt để một tập thể nghệ sĩ xây dựng bản sắc riêng.
Từ một nhóm người thân trong gia đình, đoàn đã quy tụ nhiều nghệ sĩ chuyên nghiệp, giọng ca trẻ và người yêu dòng nhạc quê hương, đưa sáng tác Bắc Sơn đến nhiều không gian: sân khấu, chương trình cộng đồng, trung tâm bảo trợ xã hội, mái ấm, chùa, những địa chỉ còn nhiều khó khăn. Khi doanh nhân – nghệ sĩ Bích Thủy gọi đó là “một tâm nguyện” kéo dài 10 năm, ta thấy rõ giỗ tổ sân khấu đã trở thành điểm neo cho hành trình nghệ thuật, buộc nghệ sĩ không quên cả Tổ nghiệp lẫn người thầy cụ thể đã truyền nghề cho mình. Lễ giỗ tổ vì thế không chỉ nối nghệ sĩ với tiền nhân chung của sân khấu Việt, mà còn với những câu chuyện truyền nghề cụ thể, đầy cảm xúc và trách nhiệm.
Giữ giỗ tổ để giữ mạch sống của di sản nghệ thuật sân khấu
Nhìn rộng hơn, giỗ tổ sân khấu là cách người làm nghề bảo vệ di sản nghệ thuật sân khấu bằng mã văn hóa riêng: thờ Tổ, dâng hương, nhắc nhớ tiền nhân, gặp gỡ đồng nghiệp. Hát bội – một loại hình sân khấu truyền thống – vẫn truyền nghề qua từng động tác, cách hát, hóa trang, phục trang từ thầy sang trò, và nghi lễ thờ Tổ giữ cho mạch trao truyền ấy không bị đứt đoạn. Trong bối cảnh nhiều nghệ sĩ sân khấu truyền thống lao động cực nhọc, hy sinh cả đời cho nghiệp hát nhưng về chiều sống rất nghèo khó, việc họ vẫn ưu tiên trở về nhà thờ tổ mỗi mùa giỗ nói lên một điều: di sản không chỉ là danh hiệu, mà là niềm tin.
Giỗ tổ sân khấu, từ cấp độ thành phố đến những đoàn nhỏ như Tình ca Bắc Sơn, đang đóng vai trò như chiếc neo văn hóa, giữ cho nghệ sĩ hôm nay không trôi theo thị trường mà quên mất gốc nghề. Những nghi lễ ấy tạo ra không gian để người ta gọi tên các bậc tiền nhân, từ Tổ nghề chung đến những thầy tổ cụ thể, và từ đó tái khẳng định ý nghĩa nhân văn, tiến bộ của sân khấu Việt. Nếu muốn di sản nghệ thuật sân khấu tiếp tục sống trong đời sống hiện đại, chúng ta không thể xem giỗ tổ như một nghi thức cũ, mà cần coi đó là ngày tết tinh thần, nơi khởi phát những cam kết mới cho sáng tạo và cho khán giả.
