Ý nghĩa của Ngày sân khấu Việt Nam: không chỉ là một lễ giỗ
Ngày sân khấu Việt Nam là ngày 12-8 âm lịch hằng năm, gắn với giỗ tổ sân khấu, khi nghệ sĩ và người làm nghề trên cả nước cùng dâng hương tri ân Tổ nghiệp, nhớ về các thế hệ tiền nhân và nhìn lại hành trình của sân khấu dân tộc trong dòng chảy văn hóa hiện đại. Đây không phải một ngày lễ hình thức. Khi Thủ tướng ký Quyết định số 13/QĐ-TTg ngày 4-1-2011, chính thức lấy 12-8 âm lịch làm Ngày sân khấu Việt Nam, Nhà nước đã thừa nhận đây là ngày truyền thống của người làm nghề, tạo cơ sở để nghệ sĩ được tôn vinh đúng chỗ và xã hội được nhắc nhớ về vai trò của sân khấu trong đời sống tinh thần. Với nhiều nghệ sĩ, giỗ Tổ là “Tết nghề”, là dịp ôn cố tri tân, tự hỏi mình đã làm gì để xứng đáng với Tổ và với khán giả.
Hà Nội: Lễ kỷ niệm lần thứ XVII và lời hứa với Tổ nghiệp
Điểm nhấn của Ngày sân khấu Việt Nam năm nay là lễ kỷ niệm lần thứ XVII và giỗ Tổ sân khấu dân tộc do Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam tổ chức trang trọng tại Hà Nội ngày 19-9. Sự kiện quy tụ đông đảo nghệ sĩ nhiều thế hệ, đủ mọi loại hình: kịch nói, tuồng, chèo, cải lương, xiếc, múa rối, dân ca kịch… – một bức tranh thu nhỏ của sân khấu Việt hôm nay. Phát biểu tại buổi lễ, NSND Trịnh Thúy Mùi nhấn mạnh: 12-8 âm lịch là dịp để người làm nghề “bày tỏ lòng biết ơn với tiền nhân, với khán giả và nguyện đoàn kết, cống hiến, sáng tạo nhiều tác phẩm chất lượng cao phục vụ nhân dân”. Nói cách khác, lễ dâng hương chỉ là phần mở đầu; phần khó nhất là giữ lời hứa với Tổ bằng những vở diễn đủ sức chạm đến công chúng trong thời đại công nghiệp hóa và số hóa.
Đồng Nai, Gia Lai: Giữ lửa sân khấu ở những vùng đất không ồn ào
Bên ngoài các đô thị lớn, Ngày sân khấu Việt Nam năm nay cho thấy một điểm sáng: các địa phương không để lửa nghề tắt lịm. Ở Đồng Nai, Nhà hát Nghệ thuật tỉnh tổ chức lễ dâng hương kỷ niệm ngày 12-8 âm lịch, đúng nghi thức, trước khi cùng Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh chuẩn bị chương trình nghệ thuật ca múa nhạc, xiếc, ảo thuật phục vụ miễn phí người dân tại rạp Khánh Hưng tối 23-9. Đây là cách kỷ niệm sân khấu truyền thống thông minh: gắn nghi lễ giỗ Tổ với một đêm diễn đại chúng, kéo khán giả trở lại rạp. Tại Gia Lai, Nhà hát Nghệ thuật truyền thống phối hợp Hội Sân khấu tỉnh tổ chức lễ giỗ theo trình tự cổ truyền: khai trống, nổi nhạc, tế chính, dâng hương, đọc văn tế, sau đó nghệ sĩ, nhạc công, nghệ nhân cùng thắp hương tri ân Tổ và các bậc tiền nhân đã giữ gìn hát bội, bài chòi. Trước đó, một chương trình biểu diễn nghệ thuật cũng được mang đến cho học sinh ở Trường THPT Chi Lăng, như lời gửi gắm sân khấu đến thế hệ trẻ.
Cải lương tuồng cổ: Những đêm diễn cháy vé cho thấy khán giả vẫn chờ đợi
Nếu giỗ Tổ là phần lễ thì những đêm cải lương tuồng cổ chính là phần hội, nơi có thể đo sức sống của sân khấu. Ở TP.HCM, Đoàn cải lương Huỳnh Long chọn vở Ngũ long đại phá âm dương trận – kịch bản cải lương tuồng cổ của cố nghệ sĩ Bạch Mai, được NSND Hữu Quốc phục dựng – để dâng Tổ, và vé đã “cháy” ngay cả khi vở chưa kịp mở màn. Đáng chú ý, đoàn chủ trương dùng lực lượng nghệ sĩ nhà, chia đất diễn cho cả vai nhỏ để ai cũng được “khoe tài với Tổ, với khán giả” – một lựa chọn cho thấy ý thức truyền nghề và nuôi quân, chứ không chỉ chạy theo ngôi sao. Cùng thời điểm, Sân khấu cải lương mới Đại Việt diễn lại Câu thơ yên ngựa – vở sử Việt từng được đánh giá là một trong những vở lịch sử hay của năm khi được dựng lại 2025, nhân kỷ niệm 100 năm đại gia tộc hát bội – cải lương tuồng cổ Vĩnh Xuân – bầu Thắng – Minh Tơ – Thanh Tòng theo nghiệp hát. Những đêm diễn này cho thấy: khán giả không quay lưng với cải lương tuồng cổ, họ chỉ cần lý do thuyết phục để đến rạp.
Giỗ Tổ, ngày Tết nghề và bài toán cho tương lai sân khấu
Giỗ tổ sân khấu diễn ra trong ba ngày 11, 12 và 13-8 âm lịch; Nhà nước chọn ngày chính giỗ 12-8 làm Ngày sân khấu Việt Nam. Với người trong nghề, đó là “ngày Tết nghề” – dịp tri ân Tổ nghiệp đã cho mình được hát, được khán giả yêu thương và sống được với con đường ca hát. Nhưng bên cạnh niềm vui hội ngộ, sân khấu vẫn đối mặt thách thức: khán giả phân tán, đời sống thị trường khốc liệt, tiêu chuẩn nghề ngày càng cao. Ngay trong một cuộc thi liên quan cải lương, vòng thi đòi hỏi kết hợp ca – diễn đã được nhận xét là “sẽ làm khó những thí sinh chưa có kinh nghiệm sân khấu”. Điều đó phản chiếu yêu cầu mới: người làm sân khấu không thể chỉ giỏi một mặt. Theo tinh thần của Ngày sân khấu Việt Nam, đây là cơ hội để nghệ sĩ, cơ quan quản lý, tổ chức xã hội cùng tham gia xây dựng một nền sân khấu giàu bản sắc, sáng tạo, đủ sức đối thoại với công chúng hôm nay và mai sau.
