Đổi mới phải bắt đầu từ giá trị nghệ thuật
Công nghệ số trong nghệ thuật cổ điển là việc sử dụng nền tảng và kỹ thuật số để mở rộng cách sáng tạo, trình diễn, tiếp cận tác phẩm mà không xóa nhòa bản sắc truyền thống. Đó nên là nguyên tắc dẫn đường, thay vì chạy theo hiệu ứng mới lạ. Ngày 22/10, một tọa đàm về ứng dụng công nghệ số trong nghệ thuật biểu diễn được tổ chức tại Hà Nội, tập trung trao đổi cách chọn công nghệ phù hợp và tác động của nó đến ngôn ngữ sân khấu, chất lượng nghệ thuật cùng trải nghiệm khán giả. Chuyển đổi số đã trở thành xu thế rộng khắp, còn đại dịch COVID-19 khiến nhu cầu đưa chương trình lên nền tảng trực tuyến hiện rõ hơn. Vì vậy, công nghệ số nghệ thuật cổ điển không nên được hiểu là thay thế cách diễn truyền thống, mà là thêm phương thức sáng tạo và chia sẻ di sản.
Công nghệ hữu ích khi hòa vào ngôn ngữ biểu diễn
Một sân khấu có thiết bị mới chưa chắc đã tạo nên tác phẩm hay; điều quyết định là công nghệ có ăn khớp với nhịp điệu và chủ ý nghệ thuật hay không. Khi nhà hát được cải tạo năm 2019, đơn vị đã lắp đặt hai vòng tròn đồng tâm có thể quay ngược chiều, cùng một sân khấu nhỏ có thể nâng lên, hạ xuống; đội ngũ nhà hát và kỹ thuật viên cơ khí mất gần một năm thử nghiệm, điều chỉnh để vận hành hệ thống. Câu chuyện này cho thấy đổi mới cần thời gian và sự phối hợp giữa nghệ sĩ với người làm kỹ thuật. Ở Liên đoàn Xiếc Việt Nam, chương trình “Sơn Thần Thủy Quái” kết hợp xiếc, 3D mapping và ánh sáng để chuyển động của nghệ sĩ tương tác với không gian sân khấu. Công nghệ khi được tính từ khâu ý tưởng sẽ góp phần kể chuyện, thay vì chỉ làm nền trang trí.
Mở rộng lối tiếp cận, không làm mờ bản sắc
Nền tảng số giúp chương trình đến với đông đảo người xem, kể cả những người không thể có mặt tại nhà hát; các đơn vị cũng dùng công nghệ trong quảng bá, truyền thông và kết nối khán giả. VR, AR, trí tuệ nhân tạo, trình chiếu 3D và sân khấu công nghệ hiện đại mở thêm cách để hình ảnh, chuyển động, âm thanh và không gian cùng tham gia kể chuyện. Nhờ đó, những câu chuyện văn hóa có thể được biểu đạt qua nhiều lớp ngôn ngữ, tạo trải nghiệm có chiều sâu hơn. Nhưng tiếp cận rộng không đồng nghĩa với giản lược chất liệu truyền thống thành màn trình diễn hiệu ứng. Công nghệ cần làm nổi bật giá trị vốn có và giúp công chúng hôm nay, nhất là người trẻ, đến gần di sản hơn; đổi mới cách biểu đạt không thể là cái cớ để làm nhạt bản sắc.
Đầu tư cho con người để di sản có tương lai
Nghệ thuật biểu diễn được xác định là một trong 10 ngành công nghiệp văn hóa, nên việc ứng dụng công nghệ không thể chỉ dừng ở vài chương trình gây chú ý. Để bảo tồn di sản truyền thống bằng phương thức mới, các nhà hát cần đào tạo tác giả, đạo diễn, diễn viên, họa sĩ, nhạc sĩ, kỹ thuật viên âm thanh, ánh sáng và nhân sự quản lý, truyền thông. Cùng với đó là chế độ đãi ngộ phù hợp để giữ chân nhân lực kỹ thuật, đầu tư cơ sở vật chất đồng bộ và tạo điều kiện để đơn vị nghệ thuật tiếp cận nguồn lực xã hội. Đây không phải phần việc phụ trợ: thiếu người hiểu cả kỹ thuật lẫn nghệ thuật, công nghệ dễ lấn át tác phẩm. Kết luận nên rõ ràng: nền tảng số và thiết bị mới chỉ có ý nghĩa khi nghệ sĩ làm chủ chúng, còn truyền thống vẫn là cốt lõi của câu chuyện.
