Chuyển đổi số: Từ lưu trữ di sản đến không gian âm nhạc mới
Chuyển đổi số trong bảo tồn âm nhạc cổ điển là quá trình dùng dữ liệu, nền tảng số và chuẩn mã hóa để lưu giữ, diễn giải và phổ biến các tác phẩm, bản ghi, không gian biểu diễn, giúp di sản sống tiếp trong môi trường số đồng thời mở ra những cách thưởng thức mới cho công chúng trẻ. Điều đáng nói là chuyển đổi số không chỉ dừng ở việc đưa di sản lên hệ thống công nghệ, mà còn bảo đảm giá trị văn hóa, lịch sử được bảo tồn đúng đắn và lan tỏa rộng rãi, tiếp tục tạo ra giá trị mới cho cộng đồng. Khi một bản giao hưởng, một vở nhạc kịch được số hóa trong hệ thống dữ liệu di sản thống nhất, có khả năng liên thông và kiểm chứng lâu dài, chúng không còn bị giới hạn bởi không gian nhà hát, mà trở thành tài nguyên mở cho giáo dục, nghiên cứu và sáng tạo tiếp nối.
Công nghệ số nghệ thuật: Khi sân khấu cổ điển bước vào kỷ nguyên livestream
Trong nghệ thuật biểu diễn, công nghệ số nghệ thuật đã đi từ khâu sáng tác, dàn dựng đến biểu diễn, quảng bá, truyền thông và kết nối khán giả. Sau đại dịch COVID-19, xu hướng này bùng nổ: bán vé qua mạng, quảng bá chương trình trên nền tảng xã hội, chuyển tải chương trình nghệ thuật trên nền tảng số đến với đông đảo người xem, cùng với VR, AR, trí tuệ nhân tạo, 3D mapping, âm thanh, ánh sáng hiện đại đã đưa các chương trình đến gần hơn với công chúng và làm phong phú đời sống tinh thần. Về bản chất, đó chính là hạ tầng cho livestream nhạc giao hưởng và các hình thức truyền phát trực tiếp khác, nơi dàn nhạc, nhà hát không còn phụ thuộc vào số ghế trong khán phòng mà vào khả năng kể chuyện trên màn hình. Nếu trước đây, người yêu nhạc cổ điển phải đến nhà hát lớn, thì nay chỉ cần một thiết bị kết nối Internet, họ đã có thể tham dự buổi hòa nhạc trực tuyến, tương tác, bình luận và chia sẻ trải nghiệm theo thời gian thực.
Di sản văn hóa số hóa và bài toán chuẩn hóa: Không chỉ là file âm thanh
Câu chuyện di sản văn hóa số hóa cho âm nhạc cổ điển không thể tách khỏi nỗ lực xây dựng hệ thống dữ liệu di sản khoa học và thống nhất. Tại Quảng Trị, một hội thảo khoa học về “Khoa học di sản, nguyên lý Cultural DNA và chuẩn mã hóa di sản” đã được tổ chức nhằm hoàn thiện cơ sở cho Đề án Chuyển đổi số và Phát triển Văn hóa, Thể thao và Du lịch giai đoạn 2026–2035, tầm nhìn đến 2045. Khung nghiên cứu gồm 5 chiều cạnh giá trị và 7 không gian lịch sử – văn hóa, tạo thành ma trận 35 ô tham chiếu để tổ chức thông tin theo cấu trúc thống nhất. Các chuyên gia tham vấn 6 nhóm vấn đề, từ bộ tiêu chí mã hóa di sản, nguyên tắc gán ô trong ma trận 35 ô, tiêu chí nghiệm thu bảng ánh xạ dữ liệu theo mô hình CIDOC-CRM, yêu cầu về độ phân giải, sai số hình học của dữ liệu 3D, căn cứ khoa học trong tái hiện không gian, sự kiện, nhân vật lịch sử đến chuẩn ký âm đối với ngôn ngữ dân tộc thiểu số. Với âm nhạc cổ điển, chuẩn ký âm và dữ liệu biểu diễn chính là nền tảng để các bản nhạc không bị biến dạng khi bước vào môi trường số.
Công nghệ và bản sắc: Tạo giá trị mới từ sân khấu cổ điển
Đổi mới nghệ thuật biểu diễn bằng công nghệ và bản sắc văn hóa truyền thống được xác định là con đường tạo ra sản phẩm văn hóa có chất lượng, thu hút đông đảo công chúng. Dưới định hướng phát triển các ngành công nghiệp văn hóa dựa trên thành tựu khoa học, công nghệ và chuyển đổi số, nghệ thuật biểu diễn được xem là một trong 10 ngành công nghiệp văn hóa, buộc phải đổi mới phương thức sáng tạo và tổ chức hoạt động trong bối cảnh công nghệ số phát triển. Thực tiễn cho thấy, khi công nghệ trở thành một phần của sáng tạo nghệ thuật, các giá trị văn hóa truyền thống có thể được biểu đạt bằng hình thức mới mà không đánh mất bản sắc. Những chương trình kết hợp 3D mapping, ánh sáng và công nghệ sân khấu đã mở rộng không gian biểu diễn, cho phép chuyển động trực tiếp của nghệ sĩ tương tác với cảnh quan được kiến tạo bằng công nghệ, biến công nghệ thành yếu tố tham gia kể chuyện chứ không chỉ là lớp trang trí bên ngoài. Đây là gợi mở quan trọng cho nhạc giao hưởng, opera, ballet: thay vì chỉ trình diễn theo mô hình nhà hát cổ điển, chúng có thể trở thành trải nghiệm đa lớp, kết nối với du lịch văn hóa và quảng bá hình ảnh Việt Nam.
Cơ hội, thách thức và yêu cầu nghệ sĩ làm chủ công nghệ
Ứng dụng công nghệ số trong nghệ thuật biểu diễn mở ra cơ hội đổi mới nhưng cũng đặt ra hàng loạt thách thức. Một tọa đàm chuyên đề đã được tổ chức tại Hà Nội ngày 22/10 để đánh giá kết quả ứng dụng công nghệ số, nhận diện khó khăn và đề xuất giải pháp thúc đẩy đổi mới nghệ thuật biểu diễn gắn với bản sắc văn hóa dân tộc. Bên cạnh kết quả đạt được, nhiều đơn vị nghệ thuật còn thiếu kinh phí đầu tư, cơ sở vật chất, trang thiết bị công nghệ hiện đại đạt chuẩn quốc tế; đội ngũ nhân lực hạn chế trong sử dụng, khai thác hiệu quả giữa công nghệ và nghệ thuật. Theo quan điểm “nghệ sĩ là chủ thể, công nghệ là công cụ”, công nghệ chỉ có ý nghĩa khi được tính toán ngay từ khâu ý tưởng, kịch bản, dàn dựng, được đặt đúng vị trí trong cấu trúc tác phẩm. Khi nghệ sĩ làm chủ công nghệ, sự kết hợp giữa hai yếu tố mới có thể tạo nên ngôn ngữ biểu đạt mới mà không làm phai nhạt bản sắc của nghệ thuật truyền thống. Với âm nhạc cổ điển Việt Nam, điều đó đồng nghĩa: nếu không hiểu công nghệ, nghệ sĩ sẽ khó kể tiếp câu chuyện văn hóa Việt bằng những hình thức cổ điển trong một thế giới đang sống trên nền tảng số.
