Phim AI có thể đưa văn hóa đến gần khán giả trẻ
Phim AI là tác phẩm sử dụng trí tuệ nhân tạo để tạo hoặc hỗ trợ tạo hình ảnh, nhân vật, bối cảnh và chuyển động, trong khi con người vẫn định hướng câu chuyện và kiểm soát cách kể. Giá trị lớn nhất của công nghệ này không nằm ở việc thay thế đoàn phim, mà ở khả năng mở thêm lối đưa lịch sử, phong tục và di sản đến với công chúng.
Tại phiên thảo luận kinh tế - xã hội ngày 31.10, đại biểu Quốc hội Đỗ Chí Nghĩa đề nghị Nhà nước chuyển từ tư duy chỉ quản lý sang tư duy kiến tạo, đồng thời đặt hàng và hỗ trợ cạnh tranh các dự án phim ngắn, phim ứng dụng AI về lịch sử, văn hóa, di sản và con người Việt Nam. Đề xuất này đáng chú ý vì văn hóa hiện diện ngày càng nhiều trên điện thoại và nền tảng số, không chỉ trong bảo tàng hay rạp chiếu. Một người trẻ có thể gặp nhân vật lịch sử qua một video ngắn; vì vậy, AI kể chuyện văn hóa là cơ hội mở rộng khán giả, nếu nội dung đủ hấp dẫn và chính xác.
Tháng 5/2026, cuộc thi phim ngắn “Huyền thoại Việt qua lăng kính AI” được phát động tại TP.HCM, hướng đến khai thác lịch sử, di sản và văn hóa bằng công nghệ tạo sinh. Đây là tín hiệu tốt, nhưng một cuộc thi chưa thể thay thế hệ sinh thái sản xuất, đào tạo và phân phối lâu dài.
Khoảng cách nằm ở hệ sinh thái, không chỉ ở công nghệ
Phim AI Việt Nam đã có những bước thử nghiệm, nhưng chưa hình thành ngành sản xuất quy mô lớn; hoạt động hiện vẫn chủ yếu gắn với từng dự án và chưa có số liệu công khai đầy đủ để đánh giá quy mô đầu tư, sản lượng hay doanh thu. Trong khi đó, một số quốc gia đã đưa công nghệ vào sản xuất công nghiệp và xây dựng giải thưởng, liên hoan chuyên biệt. Khoảng cách này không thể được san bằng chỉ bằng phần mềm mới.
Tại Trung Quốc, chi phí sản xuất phim ngắn nhiều tập bằng AI đã giảm mạnh trong nửa đầu năm 2026, nhưng sản lượng khổng lồ cũng cho thấy thách thức: trên Douyin có 221.900 chương trình AI mới, song chỉ 1.055 chương trình vượt 100 triệu lượt xem. Con số ấy nhắc rằng sản xuất nhanh không đồng nghĩa kể chuyện tốt. Với Việt Nam, bài học nên là xây năng lực chọn ý tưởng, viết kịch bản và tiếp cận khán giả, thay vì chạy đua số lượng.
Cơ hội đang mở cho nhóm làm phim nhỏ: AI có thể giúp một cá nhân hoặc ê-kíp ít người tạo cảnh quay vốn cần nhiều nguồn lực truyền thống. Nhưng tự động hóa cũng gây sức ép lên nhân sự mỹ thuật, kỹ xảo và hậu kỳ. Chính sách phát triển vì thế cần đi cùng đào tạo lại, tạo việc làm mới và bảo vệ quyền tác giả, hình ảnh, giọng nói.
Đặt hàng có tiêu chí, hỗ trợ cả đường đi đến khán giả
Đề xuất của đại biểu Đỗ Chí Nghĩa sẽ có ý nghĩa khi được chuyển thành cơ chế cụ thể: tuyển chọn công khai, đặt hàng có mục tiêu và hỗ trợ dự án cạnh tranh thay vì phân bổ dàn trải. Nguồn lực không nên dừng ở khâu tạo hình bằng AI. Người làm phim cần được tiếp cận cố vấn kịch bản, đào tạo công nghệ, tư vấn pháp lý và kênh phân phối để tác phẩm có cơ hội sống sau ngày ra mắt.
Một số tín hiệu bước đầu đã xuất hiện. Liên hoan phim ngắn TP.HCM 2026 đưa AI vào hoạt động tập huấn, giúp người làm phim trẻ tiếp cận cách phát triển ý tưởng và thiết kế hình ảnh. Dự án “Bãi săn” do TFS và HTV công bố tháng 9/2026 chuyển thể tiểu thuyết của Nguyễn Đình Tú; toàn bộ hình ảnh được xây dựng bằng AI, còn kịch bản, biên tập, lồng tiếng và dựng phim do đội ngũ chuyên môn đảm nhiệm. Mùa đầu tiên dự kiến phát hành dịp Tết Nguyên đán 2027.
Đây là hướng đáng theo dõi: công nghệ mở rộng khả năng hình ảnh, còn con người giữ vai trò sáng tạo và chịu trách nhiệm với nội dung. Hỗ trợ công nên khuyến khích thử nghiệm, nhưng cũng cần tiêu chí minh bạch về chất lượng, bản quyền và khả năng tiếp cận công chúng.
Câu chuyện Việt phải do người hiểu văn hóa kể
Sản xuất phim AI không tự tạo ra bản sắc. Việt Nam có chất liệu phong phú từ lịch sử, văn học đến văn hóa dân gian, nhưng hình ảnh đẹp không thể bù cho kịch bản yếu, nhân vật thiếu chiều sâu hay chi tiết văn hóa sai lệch. Người làm phim vẫn phải lựa chọn nội dung, tổ chức tình huống và kiểm soát ngôn ngữ hình ảnh; vì vậy, năng lực kết hợp hiểu biết văn hóa với kỹ thuật tạo sinh mới là nguồn lực quyết định.
Chính sách cũng cần giữ thế cân bằng: xử lý nội dung vi phạm, bảo vệ người dùng, nhất là trẻ em, nhưng không dựng rào cản khiến sáng tạo lành mạnh bị bóp nghẹt. Đồng thời, cần trả lời câu hỏi ai đang kể câu chuyện về đất nước và giá trị nào được lan tỏa tới thế hệ trẻ, cũng như ra thế giới. Không chủ động tạo nội dung của mình đồng nghĩa để người khác định hình hình ảnh Việt Nam.
Phim ngắn AI chỉ vượt khỏi giai đoạn thử nghiệm khi được nâng đỡ bởi chính sách kiến tạo, nhân lực được đào tạo, cơ chế bản quyền rõ ràng và định hướng văn hóa có chiều sâu. AI có thể làm phim dễ tiếp cận hơn; để phim đáng nhớ, vẫn cần con người kể câu chuyện Việt bằng sự am hiểu và trách nhiệm.
