Năm học mới: khi điểm số dễ che mờ sức khỏe tinh thần
Những dấu hiệu sức khỏe tâm thần trẻ em trong giai đoạn đầu năm học mới là các thay đổi về cảm xúc, hành vi và thói quen hằng ngày của trẻ, xuất hiện khi trẻ đối mặt với áp lực học tập, quan hệ bạn bè và môi trường trường học, có thể chưa bộc lộ qua điểm số nhưng nếu cha mẹ quan sát kỹ sẽ nhận ra để hỗ trợ sớm trước khi trở nên nghiêm trọng.
Phụ huynh thường bước vào năm học mới với câu hỏi: “Con được mấy điểm?”, “Bài tập xong chưa?”. Khi mọi thứ vẫn trơn tru, con vẫn đi học đầy đủ, nhiều người vội kết luận: “Con ổn”. Nhưng sức khỏe tinh thần không được đo bằng sổ liên lạc. Tập trung quá nhiều vào điểm số khiến cha mẹ bỏ lỡ lo âu ở trẻ học sinh, những buồn bã, căng thẳng âm thầm mà con không nói ra. Sức khỏe tinh thần cần được quan tâm ngang với điểm số và sức khỏe thể chất, nếu không, những vấn đề nhỏ hôm nay có thể trở thành khủng hoảng ngày mai.
Vì sao giai đoạn trở lại trường là “điểm rơi” tâm lý của trẻ?
Năm học mới tâm lý của trẻ bị kéo căng bởi quá nhiều thay đổi cùng lúc: thầy cô mới, bạn mới, lịch học mới, kỳ vọng thành tích mới. Với bối cảnh áp lực học tập, thành tích và quan hệ bạn bè, trường học vừa là nơi nuôi dưỡng, vừa là nơi dễ kích hoạt stress, lo âu ở trẻ học sinh. Đây là giai đoạn các vấn đề âm ỉ trong kỳ nghỉ hè bắt đầu lộ rõ, nhưng lại dễ bị cha mẹ diễn giải thành “bình thường thôi, vào guồng sẽ quen”.
Một nghiên cứu cho thấy trường học là môi trường tâm lý – xã hội rất quan trọng, vừa chứa yếu tố nguy cơ, vừa là nơi có thể phát hiện và hỗ trợ trẻ sớm. Trái lại, thực tế lại đáng lo: ước tính khoảng một trong năm thanh thiếu niên gặp vấn đề sức khỏe tâm thần, nhưng chỉ rất ít phụ huynh nhận ra con mình cần được giúp đỡ. Theo một khảo sát, chỉ 8,4% thanh thiếu niên gặp khó khăn cảm xúc và hành vi tiếp cận được dịch vụ hỗ trợ, trong khi chỉ 5,1% phụ huynh nhận thấy con cần giúp đỡ. Con đang gặp khó, nhưng người lớn nhiều khi… không hề biết.
Những dấu hiệu sức khỏe tâm thần trẻ em cha mẹ hay bỏ qua
Khi trẻ lớn hơn, con chia sẻ với cha mẹ ít dần, không phải vì “hết chuyện để kể” mà vì con sợ bị phán xét hoặc bị can thiệp quá sâu. Vì vậy, quan sát hành vi con em là chìa khóa: một đứa trẻ ít nói hơn không nhất thiết có vấn đề, nhưng sự im lặng kéo dài, kèm nhiều thay đổi khác, là tín hiệu cảnh báo. Nhận ra sớm những thay đổi về tâm lý giúp cha mẹ hỗ trợ con trước khi vấn đề trở nên nghiêm trọng.
Các chuyên gia khuyến nghị cha mẹ chú ý những biểu hiện sau: trẻ xa lánh bạn bè, tránh các hoạt động từng rất yêu thích, mệt mỏi kéo dài, ngủ nhiều hơn bình thường, hoặc ngược lại khó ngủ. Thay đổi về ăn uống, giấc ngủ, thành tích học tập, mối quan hệ và tính cách, đặc biệt khi xuất hiện đồng thời, là những dấu hiệu sức khỏe tâm thần trẻ em cần được lưu ý. Nếu trẻ tìm kiếm hoặc xem nội dung về tự gây thương tích, tự tử trên mạng, đây là tín hiệu đỏ không được xem nhẹ. Thêm vào đó, việc dùng quá nhiều thiết bị điện tử cũng làm tăng nguy cơ gặp vấn đề sức khỏe.
Đừng đợi con khủng hoảng mới hỏi: hãy “chủ động gần” thay vì “hỏi cung”
Một sai lầm phổ biến là cha mẹ chỉ bắt đầu quan tâm đến tâm lý con khi vấn đề đã bùng phát rõ ràng: con suy sụp, bỏ học, nổi nóng, tuyệt vọng. Lúc đó, trẻ có thể đã chịu áp lực trong thời gian dài. Quan sát hành vi con em hằng ngày và trò chuyện thường xuyên giúp phát hiện sớm hơn rất nhiều. Thay vì chờ con chủ động nói, người lớn cần gửi đi thông điệp rõ ràng: “Ba mẹ luôn sẵn sàng lắng nghe con, không phán xét”.
Việc hỏi han không cần biến thành “buổi kiểm tra tâm lý” khiến con phòng thủ. Hãy tận dụng những khoảnh khắc rất bình thường: bữa cơm, lúc chuẩn bị đồ ăn, khi đi bộ hoặc trên đường đưa đón con đi học. Đổi câu hỏi “Hôm nay đi học thế nào?” thành những câu cụ thể hơn như: “Hôm nay có chuyện gì làm con vui?”, “Có điều gì làm con khó chịu không?”, “Ở trường có gì khiến con thấy khó giải quyết?” Theo các chuyên gia, một lời nhắc nhẹ nhàng rằng cha mẹ luôn ở đây để nghe con có thể tạo khác biệt rất lớn.
Khi nào cần tìm chuyên gia và cha mẹ cần thay đổi điều gì?
Nếu trẻ liên tục buồn bã, lo âu, thu mình, mất hứng thú với cuộc sống, hoặc những thay đổi về tâm lý bắt đầu ảnh hưởng rõ đến học tập và sinh hoạt, cha mẹ nên trao đổi với bác sĩ, chuyên gia tâm lý hoặc dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần phù hợp. Đừng chờ “tự qua” – đó là cách trì hoãn khiến con phải chịu đựng một mình lâu hơn. Nhìn nhận việc gặp chuyên gia giống như đưa con đi khám khi bị đau bụng, sốt cao: đó là hành động có trách nhiệm, không phải “yếu đuối” hay “làm quá”.
Năm học mới không chỉ là lúc đặt mục tiêu điểm số, mà còn là thời điểm đẹp để gia đình xây lại ưu tiên: đưa sức khỏe tinh thần của con lên ngang hàng với học lực và thể chất. Mỗi khi phụ huynh muốn hỏi: “Hôm nay con được mấy điểm?”, hãy tự nhắc mình thêm câu: “Hôm nay con cảm thấy thế nào?”. Nền tảng vững chắc của một năm học không phải là lịch học kín đặc, mà là một đứa trẻ cảm thấy được yêu thương, an toàn và có người lớn luôn đứng về phía mình.
