Cột mốc không chỉ nằm ở chiếc máy
Máy tính lượng tử là hệ thống xử lý thông tin dựa trên các nguyên lý của cơ học lượng tử, mở ra cách tiếp cận khác với máy tính thông thường cho một số bài toán đặc thù. Kế hoạch đưa MosaiQ vào một cơ sở giáo dục đại học đánh dấu lần đầu chương trình triển khai loại máy này tại một trường đại học ở Việt Nam. Thông tin được công bố ngày 21/10 tại TP.HCM, trong khuôn khổ hợp tác giữa công ty công nghệ Quanova và hãng Quandela của Pháp. MosaiQ dùng photon, tức các hạt ánh sáng, để xử lý thông tin. Cách tiếp cận quang tử này được giới thiệu là có khả năng kết nối và mở rộng thuận lợi, đồng thời giảm nhu cầu làm lạnh sâu; hệ thống có thể tương thích với hạ tầng trung tâm dữ liệu thông thường. Ý nghĩa lớn nhất lúc này không phải lời hứa thay thế máy tính hiện hữu, mà là Việt Nam bắt đầu tạo chỗ cho nghiên cứu, đào tạo và thử nghiệm công nghệ lượng tử.
Hợp tác Pháp–Việt cần được đo bằng năng lực tạo ra
Một thiết bị nhập về sẽ chỉ là biểu tượng nếu người học và nhà nghiên cứu không có cơ hội sử dụng nó. Vì vậy, điểm đáng chú ý trong thỏa thuận giữa Quanova và Quandela là phần đi kèm: đào tạo giảng viên, xây dựng chương trình học chuyên biệt, cung cấp công cụ phần mềm, hỗ trợ lập Trung tâm Trải nghiệm lượng tử và tổ chức chương trình lưu trú, sự kiện cùng hackathon. Đây là hướng hợp tác có giá trị hơn một lần chuyển giao máy móc, bởi năng lực làm chủ công nghệ đòi hỏi thời gian, con người và những bài toán thực tế. Đại diện Quandela Marine Xech-Gaspa nhấn mạnh không nên đợi đến khi máy tính lượng tử hoàn hảo mới bắt đầu tìm ứng dụng; các nhóm cần học cách dùng công nghệ từ sớm để không bỏ lỡ cơ hội. Thành công của hợp tác vì thế nên được đánh giá qua tri thức được chia sẻ và ứng dụng được phát triển tại chỗ.
Ứng dụng gần và xa của điện toán lượng tử
Máy tính lượng tử không phải lựa chọn tốt hơn cho mọi phép tính. Tiềm năng của nó nằm ở một số bài toán khó, chẳng hạn tối ưu hóa: tìm phương án phù hợp trong rất nhiều khả năng, từ sắp xếp lịch trình đến phân bổ nguồn lực. Trong nghiên cứu, các thế hệ máy mạnh hơn có thể giúp khảo sát vật liệu phức tạp, hỗ trợ tìm kiếm và phát triển thuốc mới, hoặc góp phần thiết kế pin thế hệ tiếp theo; đây là hướng triển vọng, không phải kết quả đã được bảo đảm. Lợi ích cũng có thể chạm đến người dùng qua các ứng dụng kết hợp điện toán lượng tử với hệ thống hiện có. Tại châu Âu, Quandela và đối tác trong lĩnh vực viễn thông, tài chính đã tích hợp xử lý lượng tử để phát hiện mã độc, ngăn gian lận thanh toán và tạo mã ngẫu nhiên bảo vệ máy chủ đám mây. Những ví dụ này cho thấy bài toán thực tiễn nên dẫn đường cho công nghệ, thay vì kỳ vọng cỗ máy tự tạo ra giá trị.
Từ linh kiện trong phòng thí nghiệm đến dây chuyền sản xuất
Nền tảng của máy tính lượng tử quang học không chỉ là phần mềm hay bộ máy hoàn chỉnh; nó còn phụ thuộc vào nguồn photon đơn bán dẫn. Tiến sĩ Âu Thị Hường, Giám đốc phụ trách sản xuất nguồn bán dẫn tại Quandela, dẫn dắt hoạt động phát triển và sản xuất linh kiện này, nối nghiên cứu vật lý với quy trình công nghiệp. Khoảng cách giữa hai môi trường nằm ở khả năng lặp lại: một linh kiện đạt kết quả tốt trong thí nghiệm chưa đủ, nếu không thể sản xuất ổn định và kiểm soát chất lượng. Từ năm 2022 đến 2025, dây chuyền do bà phụ trách nâng hiệu suất thu nhận photon từ 25% lên 80%, còn độ sáng đầu ra sợi quang tăng từ 5% lên 61%. Những cải thiện ấy đến từ tối ưu vật liệu, thiết kế quang học và quy trình sản xuất. Câu chuyện của bà cho thấy chuyển giao tri thức và nhân lực Việt ở mạng lưới quốc tế có thể góp phần đưa công nghệ sâu ra khỏi phòng thí nghiệm.
