Năng lượng nguyên tử Việt Nam: Từ chiến lược quốc gia đến nhu cầu người bệnh
Năng lượng nguyên tử Việt Nam là hệ thống các hoạt động nghiên cứu, ứng dụng kỹ thuật hạt nhân và công nghệ bức xạ trong y tế, nông nghiệp, công nghiệp, tài nguyên và môi trường, được triển khai theo chiến lược quốc gia vì mục đích hòa bình, gắn với đào tạo nhân lực, chuyển giao công nghệ và bảo đảm an toàn bức xạ ở cấp trung ương và địa phương. Quan điểm đáng nói ở đây: Việt Nam đã bước qua giai đoạn “thử nghiệm” và đang coi năng lượng nguyên tử như nền tảng hạ tầng khoa học – công nghệ phục vụ phát triển kinh tế - xã hội. UBND Hà Nội đã ban hành Kế hoạch 359/KH-UBND để thực hiện Chiến lược phát triển, ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình đến năm 2035, tầm nhìn 2050 trên địa bàn thành phố. Đây không phải động thái riêng lẻ mà là sự cụ thể hóa chiến lược quốc gia được Thủ tướng phê duyệt tại Quyết định 438/QĐ-TTg. Ý nghĩa thực tế: người dân Hà Nội – đặc biệt bệnh nhân ung thư – sẽ là những người cảm nhận rõ nhất hiệu quả của công nghệ bức xạ y tế khi mạng lưới y học hạt nhân và xạ trị được mở rộng. Theo định hướng, thành phố phát triển ứng dụng kỹ thuật hạt nhân, công nghệ bức xạ trong y tế, công nghiệp, nông nghiệp, tài nguyên, môi trường và nghiên cứu khoa học, đồng thời xây dựng hệ sinh thái nghiên cứu, dịch vụ kỹ thuật và chuyển giao công nghệ bức xạ. Việc kết hợp chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo trong quản lý, chẩn đoán, điều trị cho thấy tư duy cập nhật, coi năng lượng nguyên tử như một phần của nền y tế và công nghiệp thông minh chứ không phải lĩnh vực tách biệt, xa lạ.
Công nghệ bức xạ y tế: Lò phản ứng Đà Lạt và bước nhảy Đồng Nai
Trong số các ứng dụng, công nghệ bức xạ y tế đang là hình ảnh rõ nét nhất của năng lượng nguyên tử Việt Nam. Lò phản ứng nghiên cứu Đà Lạt công suất 0,5 MW, được khôi phục và đưa vào vận hành từ năm 1984, đã trở thành hạ tầng cốt lõi cho y học hạt nhân trong nước. Theo TS Trần Chí Thành, lò này hiện cung cấp khoảng 80% lượng dược chất phóng xạ cho các bệnh viện, chủ yếu phục vụ chẩn đoán và điều trị ung thư. Đây là con số cho thấy nếu không có năng lượng nguyên tử, khả năng tiếp cận chẩn đoán hình ảnh và điều trị tiên tiến của bệnh nhân ung thư sẽ sụt giảm đáng kể. Hạn chế là năng lực sản xuất dược chất phóng xạ trong nước mới dưới 10 loại, trong khi thế giới có hàng chục đến hàng trăm loại. Câu trả lời của Việt Nam là dự án Trung tâm Nghiên cứu khoa học và công nghệ hạt nhân tại Đồng Nai, với lò phản ứng mới có công suất dự kiến lớn hơn khoảng 30 lần so với lò Đà Lạt. Đồng Nai đặt mục tiêu đến năm 2030 hoàn thành xây dựng và đưa trung tâm vào vận hành an toàn tại phường Hàng Gòn. Quan điểm chiến lược ở đây khá thẳng thắn: nếu muốn mở rộng chủng loại dược chất phóng xạ và trở thành nhà cung cấp cho khu vực, Việt Nam không thể mãi dựa vào một lò nghiên cứu công suất thấp. Trong khi lò Đà Lạt tiếp tục đảm nhiệm vai trò sản xuất, đào tạo, các máy gia tốc tại Hà Nội, Đà Nẵng, TP Hồ Chí Minh bổ sung nguồn dược chất cho chẩn đoán ung thư. Khi lò Đồng Nai đi vào hoạt động, "mình hoàn toàn có thể sản xuất được các loại phóng xạ rất nhiều chủng loại và số lượng, cung cấp đủ cho Việt Nam và có thể xuất khẩu", TS Trần Chí Thành nhấn mạnh. Đó là bước chuyển từ nhập khẩu phụ thuộc sang chủ động phát triển công nghệ hạt nhân và tham gia chuỗi cung ứng khu vực.
Ứng dụng hạt nhân nông nghiệp, công nghiệp, tài nguyên và môi trường
Điểm thường bị bỏ qua trong thảo luận công chúng là năng lượng nguyên tử không chỉ gắn với điện hạt nhân hay chữa ung thư. Theo các kế hoạch đã ban hành, Việt Nam coi NLNT là nền tảng cho ứng dụng trong nông nghiệp, công nghiệp, tài nguyên và môi trường. Trong nông nghiệp, công nghệ bức xạ được định hướng phục vụ chọn tạo giống, kiểm soát sinh vật gây hại, bảo quản và kiểm dịch nông sản. Công nghệ chiếu xạ trong nông nghiệp và logistics giúp bảo quản, kiểm dịch, nâng cao chất lượng hàng hóa và mở rộng khả năng tiếp cận thị trường. Nghĩa là hạt nhân bước vào câu chuyện xuất khẩu thanh long, xoài, tôm cá… một cách âm thầm nhưng mang tính quyết định. Trong công nghiệp, kỹ thuật chiếu xạ và kiểm tra không phá hủy được dùng để kiểm soát chất lượng vật liệu, thiết bị tại nhà máy lọc dầu, nhiệt điện và các ngành cơ khí chế tạo, công nghệ cao. Ở lĩnh vực tài nguyên và môi trường, kỹ thuật đồng vị hỗ trợ đánh giá nguồn nước ngầm ở Bắc Bộ, miền Trung, quan trắc tài nguyên, kiểm soát ô nhiễm; mạng lưới quan trắc phóng xạ góp phần tăng năng lực cảnh báo và bảo vệ môi trường. Mục tiêu đến năm 2035, hệ thống này được tăng cường, kết nối và chia sẻ dữ liệu với các nền tảng số liên quan. Khi nhìn rộng ra, năng lượng nguyên tử hiện diện từ trạm chiếu xạ hàng hóa đến trạm quan trắc phóng xạ môi trường, tạo một lớp “hạ tầng vô hình” bảo vệ sản xuất và sức khỏe cộng đồng.
Phát triển công nghệ hạt nhân: Nhân lực, pháp lý và tham vọng công nghiệp
Nếu coi năng lượng nguyên tử là hạ tầng chiến lược, câu hỏi lớn nhất không phải là thiết bị, mà là con người và thể chế. Chiến lược quốc gia đặt rõ yêu cầu nâng cao tiềm lực khoa học – công nghệ hạt nhân, phát triển nguồn nhân lực và từng bước làm chủ công nghệ chiến lược. Việt Nam đặt mục tiêu có khoảng 2.000 nhân lực năng lượng nguyên tử vào năm 2030 và 2.500 người vào năm 2035, bao gồm nhân lực quản lý, nghiên cứu phát triển, hỗ trợ kỹ thuật và vận hành. Đối với nhân lực phục vụ ứng dụng hạt nhân nông nghiệp, công nghiệp, môi trường, Việt Nam có thể đào tạo trong nước; các vị trí chuyên sâu hơn đòi hỏi hợp tác quốc tế và chuyển giao công nghệ. Về thể chế, Luật NLNT (sửa đổi) có hiệu lực từ 1-1-2026, quy định tiêu chuẩn an toàn và cấp phép nghiêm ngặt, phù hợp hướng dẫn của IAEA, tạo hành lang pháp lý đồng bộ cho giai đoạn phát triển mới. Các địa phương như Hà Nội, Đồng Nai xây dựng kế hoạch riêng, hướng tới vị thế trung tâm khoa học – công nghệ có tiềm lực về bức xạ và hạt nhân, phát triển cơ sở chiếu xạ gắn với hệ thống logistics, ứng dụng kỹ thuật hạt nhân trong chọn tạo giống và tăng cường quan trắc phóng xạ môi trường. Bên cạnh đó, NLNT được xem là yếu tố quan trọng để hướng tới các ngành công nghiệp chiến lược về bán dẫn, công nghệ cao. Tham vọng phát triển công nghệ hạt nhân vì thế không dừng ở việc vận hành lò phản ứng, mà nhắm tới cấu trúc lại năng lực công nghệ của cả nền kinh tế.
Kết luận: Đã đến lúc coi năng lượng nguyên tử là hạ tầng phát triển
Nhìn tổng thể, năng lượng nguyên tử Việt Nam đang dịch chuyển từ vị thế “ngành đặc thù” sang vai trò hạ tầng phát triển, len vào y tế, nông nghiệp, công nghiệp, tài nguyên và môi trường. Việc mở rộng công nghệ bức xạ y tế giúp bệnh nhân ung thư tiếp cận chẩn đoán và điều trị chính xác hơn; chiếu xạ nông sản giúp nông dân đi xa hơn trên thị trường quốc tế; kỹ thuật đồng vị và quan trắc phóng xạ tăng khả năng bảo vệ tài nguyên và môi trường. Những con số như 80% dược chất phóng xạ y tế đến từ lò Đà Lạt hay mục tiêu 2.500 nhân lực vào năm 2035 cho thấy đây không còn là câu chuyện thử nghiệm. Điểm quyết định trong thập kỷ tới không chỉ là xây dựng lò phản ứng mới ở Đồng Nai hay mở thêm cơ sở chiếu xạ, mà là thiết kế chính sách nhân lực, an toàn và chuyển giao công nghệ đủ mạnh để Việt Nam thực sự làm chủ phát triển công nghệ hạt nhân. Nếu coi năng lượng nguyên tử là một dạng hạ tầng tri thức dài hạn, việc đầu tư hôm nay sẽ định hình năng lực khoa học – công nghệ và sức cạnh tranh của nền kinh tế trong nhiều thập kỷ sau.
