Sức khỏe tâm thần quan trọng ngang sức khỏe thể chất – nhưng vẫn bị xem nhẹ
Sức khỏe tâm thần là trạng thái thoải mái về cảm xúc, nhận thức và các mối quan hệ, giúp con người ứng phó áp lực, làm việc hiệu quả và duy trì kết nối xã hội lành mạnh; khi bị bỏ qua hoặc kỳ thị, những rối loạn tâm lý dù âm thầm cũng có thể phá vỡ chất lượng cuộc sống, gia tăng cô đơn và bào mòn khả năng đóng góp của mỗi cá nhân cho cộng đồng. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, sức khỏe không chỉ là không có bệnh tật, mà là sự thoải mái toàn diện về thể chất, tinh thần và xã hội. Thế nhưng trong đời sống hằng ngày, sức khỏe tâm thần người cao tuổi, áp lực tâm lý vận động viên và căng thẳng giáo viên thường bị xem như chuyện “tất nhiên phải chịu” chứ không phải vấn đề cần được chăm sóc nghiêm túc. Ngày sức khỏe tâm thần thế giới, với thông điệp “lắng nghe trải nghiệm sống”, nhắc chúng ta rằng chính sự lắng nghe và đồng hành là khởi đầu của thay đổi thực chất.
Người cao tuổi: khi nỗi cô đơn bị che phủ bởi câu nói “người già ai chẳng thế”
Sức khỏe tâm thần người cao tuổi đang bị che mờ bởi định kiến rằng buồn bã, ít nói hay cáu gắt là “bình thường” ở tuổi xế chiều. Ông bà, cha mẹ trở nên ăn uống kém, thu mình, dễ chạnh lòng nhưng các dấu hiệu này thường bị gạt đi bằng suy nghĩ họ phải tự chịu đựng. Đằng sau đó có thể là những cú sốc mất người thân, cảm giác vô dụng, sợ bị bỏ lại hoặc những rối loạn trầm cảm cần hỗ trợ chuyên môn. Trường hợp bà K.H., 80 tuổi, sụt 10kg chỉ trong hơn hai tháng sau khi con gái và chồng lần lượt qua đời, gần như từ chối mọi cuộc gặp gỡ, cho thấy tổn thương có thể nghiêm trọng đến mức cần thăm khám, chẩn đoán và điều trị chuyên sâu. Một mô hình dưỡng lão đã dùng lắng nghe làm kim chỉ nam chăm sóc, kết hợp tư vấn tâm lý, dinh dưỡng, vận động và liệu pháp như kích thích từ trường xuyên sọ – cho thấy người cao tuổi xứng đáng với sự đầu tư bài bản vào thế giới nội tâm của họ.
Vận động viên ưu tú: thành tích càng cao, áp lực tâm lý càng nặng
Thể thao đỉnh cao thường được tô vẽ bằng hào quang chiến thắng, nhưng đằng sau huy chương là áp lực tâm lý vận động viên với cường độ khó hình dung. Hội đồng chuyên gia quốc tế đánh giá các vấn đề tâm thần khá phổ biến ở giới vận động viên ưu tú, có xu hướng bùng phát mạnh trong quá trình thi đấu và ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu suất. Một vận động viên có thể trải qua căng thẳng dữ dội trước giải đấu lớn, mệt mỏi tinh thần trong các đợt tập huấn cường độ cao, hoặc khủng hoảng khi chấn thương, chuyển giai đoạn sự nghiệp. Chính vì thực trạng đó, Ủy ban Olympic quốc tế đã công bố bản tuyên bố đồng thuận mới, kêu gọi sàng lọc định kỳ và theo dõi thường xuyên sức khỏe tâm thần, coi đây là phần cốt lõi của văn hóa tổ chức thể thao chứ không phải “phần phụ” sau cùng. Bản hướng dẫn yêu cầu xóa bỏ kỳ thị, bảo mật thông tin và giảm nỗi sợ bị loại khỏi đội tuyển khi vận động viên tìm kiếm trợ giúp tâm lý. Đây là bước đi mang tính bản đồ đường lối, nhưng để thành hiện thực, các liên đoàn quốc tế và cơ quan quản lý phải có hành động quyết liệt chứ không dừng ở khẩu hiệu.
Giáo viên: “ai chăm sóc cho người chăm sóc?”
Trong trường học, căng thẳng giáo viên thường bị che khuất bởi hình ảnh người thầy luôn kiên nhẫn và bao dung. Nhiều thầy cô mỗi ngày lắng nghe lo âu của học trò, trấn an phụ huynh nhưng lại quên tự hỏi bản thân đang mệt đến mức nào. Họ phải đối diện khối lượng công việc lớn, kỳ vọng về thành tích, áp lực quản lý lớp học, đồng thời gánh nặng đời sống riêng và sự mong chờ của gia đình. Câu hỏi “Ai chăm sóc cho người chăm sóc?” được đặt ra tại một ngày hội chăm sóc sức khỏe tinh thần dành cho đội ngũ giáo viên, diễn ra từ 8h đến 16h30 ngày 10-10 tại một trung tâm thương mại ở TP.HCM, với gần 100 thầy cô, cán bộ giáo dục và 70 tình nguyện viên tham gia. Khởi xướng từ năm 2024, chuỗi ngày hội đã có hơn 420 lượt người tham dự cùng 310 lượt tình nguyện viên, và kỳ thứ 6 mở rộng đến nhóm nhà giáo nhằm đưa chăm sóc sức khỏe tinh thần đến gần hơn với nhiều cộng đồng nghề nghiệp. Thông điệp ở đây rất rõ: chăm sóc người thầy cũng chính là chăm sóc lớp học, vì một lời nhắc khi người thầy còn bình tĩnh sẽ khác hoàn toàn lúc họ đã cạn kiệt năng lượng.
Lắng nghe và đồng hành: chiếc cầu nối ba thế giới tổn thương
Điểm chung giữa người cao tuổi, vận động viên và giáo viên là họ đều cần được lắng nghe trước khi được “chữa lành”. Với người cao tuổi, hành trình xoa dịu tổn thương có thể bắt đầu từ một lời hỏi han chân thành, cuộc trò chuyện không phán xét, sự kiên nhẫn ở cạnh bên – để họ không còn bị nhìn bằng cái mác “người già ai chẳng thế”. Với vận động viên, văn hóa thể thao phải khuyến khích họ nói ra lo âu, sợ hãi, chấn thương tinh thần mà không bị xem là yếu đuối hoặc đánh mất cơ hội thi đấu. Với giáo viên, các không gian như ngày hội an lạc cho phép họ học cách nhận diện cảm xúc, chia sẻ mà không bị phán xét, lắng nghe mà không vội đưa lời khuyên. Hai câu chuyện về những cụ bà với hoàn cảnh khác nhau ở một cơ sở dưỡng lão cho thấy một điều: chỉ khi người trong cuộc được lắng nghe, chúng ta mới thiết kế được hỗ trợ phù hợp – từ tư vấn, phác đồ điều trị, cho đến hoạt động cộng đồng. Nếu vẫn coi sức khỏe tâm thần là “phần phụ” so với sức khỏe thể chất, xã hội sẽ tiếp tục đánh mất những tiếng nói chân thực và nguồn lực quý giá từ ba nhóm người đang âm thầm chịu đựng. Đã đến lúc mọi chính sách, tổ chức và từng gia đình phải xem chăm sóc tinh thần là nền tảng, chứ không phải dịch vụ xa xỉ.
