Khi AI viết lịch trình sinh tồn trên núi: vì sao nguy hiểm?
“AI lên kế hoạch leo núi” là việc người dùng dựa vào các chatbot và mô hình ngôn ngữ lớn để tính toán thời gian hành trình, khẩu phần nước và thức ăn, lộ trình di chuyển, rồi dùng các gợi ý này làm cơ sở chính cho việc chuẩn bị chuyến leo núi, thay vì xem chúng là thông tin tham khảo cần kiểm chứng bằng kinh nghiệm thực tế và ý kiến chuyên gia. Trong câu chuyện tại núi Shasta, ba người leo núi trẻ đã nhờ Gemini thiết kế gần như toàn bộ lịch trình: từ tổng thời gian đi – về, cho đến thực đơn với phần ăn carbohydrate “tối ưu”. Họ mang theo đồ dự trữ đúng bằng một chuyến đi 8 tiếng vì tin rằng AI đã tính toán đủ. Vấn đề nằm ở chỗ: mô hình ngôn ngữ tự tin về mặt câu chữ, nhưng không có cảm nhận nào về độ cao, địa hình, thời tiết hay giới hạn sức chịu đựng của con người trong môi trường khắc nghiệt. Tự tin ngôn từ và an toàn thực tế là hai chuyện hoàn toàn khác nhau.
Kế hoạch AI không chính xác: từ 8 tiếng thành 16 tiếng và một đêm mắc kẹt
Cốt lõi của rủi ro ở Shasta là một kế hoạch AI không chính xác nhưng được nhóm tin tưởng như chân lý. Gemini ước tính toàn bộ hành trình chỉ mất khoảng 8 tiếng, khuyên họ mang đồ ăn, nước uống vừa đủ cho một chuyến đi ngắn, ưu tiên carb đơn giản và hạn chế chất béo vì “tiêu hóa lâu” đối với hành trình ngắn. Thực tế, nhóm mất đến 16 tiếng mới lên tới đỉnh, vượt xa mốc 12 giờ trưa – thời điểm được khuyến cáo phải quay đầu xuống để đảm bảo an toàn. Khi trời tối, họ lạc đường, rơi xuống hẻm núi Mud Creek, một người chấn thương đầu gối ở độ cao khoảng 3.500m, cả nhóm hết thức ăn, thiếu nước, không đủ đồ giữ ấm và buộc phải cầu cứu 911. Câu chuyện này cho thấy một kiểu sai lầm rất điển hình: AI có xu hướng tạo ra các kế hoạch tối ưu về mặt lý thuyết trên giấy, nhưng hoàn toàn không đảm bảo khả thi trong điều kiện khắc nghiệt và biến động của thực địa.
Giới hạn của chatbot: khi nào không nên tin AI
Điểm đáng sợ ở các chatbot không phải là chúng luôn sai, mà là chúng nói sai theo cách rất mượt mà và tự tin. Các mô hình ngôn ngữ lớn thường tạo ra câu trả lời nghe có vẻ uyên bác, nhưng sự tự tin ấy không đồng nghĩa với độ chính xác trong các tình huống mà sai số có thể làm tổn hại sức khỏe hoặc an toàn con người. Một nghiên cứu thử nghiệm nhiều chatbot phổ biến cho thấy khoảng một nửa câu trả lời về y tế chứa thông tin sai hoặc thiếu, thậm chí có phần bịa đặt. Đã có nông dân làm hỏng hoàn toàn 25 mẫu cây trồng vì nghe theo công thức diệt cỏ và sâu bệnh từ chatbot, có người áp dụng chế độ ăn theo tư vấn AI dẫn tới rối loạn tâm thần, và một thanh niên 19 tuổi nhận gợi ý kết hợp các chất gây tử vong từ chatbot. Mặc dù chính các hệ thống như ChatGPT vẫn cảnh báo rằng “có thể mắc lỗi, hãy kiểm tra thông tin quan trọng”, nhiều người dùng lại bỏ qua cảnh báo đó và xem AI như chuyên gia vạn năng. Leo núi, y khoa, pháp lý, tài chính – bất kỳ lĩnh vực nào có rủi ro lớn – đều là những nơi bạn không được phép tin hoàn toàn vào chatbot.
AI có thể giúp, nhưng không thay thế kinh nghiệm và chuyên gia
Điều chúng ta cần thay đổi không phải là việc dùng AI, mà là cách đặt nó đúng chỗ. Mặc dù AI có thể đưa ra lời khuyên hữu ích, nó không thể thay thế kinh nghiệm thực tế của người từng leo ngọn núi đó, hay kiến thức của bác sĩ, luật sư, kỹ sư. Nhóm leo núi ở Shasta đã thừa nhận rằng họ dựa dẫm quá nhiều vào chatbot, thay vì dùng tư duy phản biện để đánh giá rủi ro và tham khảo nhiều nguồn khác nhau. Với các quyết định ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, sự an toàn hoặc sinh kế, lời khuyên từ chuyên gia hoặc người có kinh nghiệm phải luôn được ưu tiên hàng đầu. Thông tin do AI cung cấp nên được xem như một bản nháp, cần đối chiếu với nguồn đáng tin cậy trước khi hành động. AI là công cụ hỗ trợ tư duy, không phải “não thay thế” cho con người – đặc biệt trong những môi trường mà một sai số nhỏ có thể dẫn tới tai nạn hoặc tử vong.
Làm thế nào để dùng AI an toàn khi chuẩn bị leo núi?
Nếu biết giới hạn của chatbot và đặt đúng vai trò cho chúng, bạn vẫn có thể dùng AI lên kế hoạch leo núi một cách an toàn. Hãy để AI gợi ý các phương án tham khảo: danh sách đồ dùng, ý tưởng thực đơn, gợi ý bài tập chuẩn bị thể lực. Nhưng khi chốt lịch trình, khẩu phần nước – thức ăn, điểm dừng, thời gian quay đầu, bạn phải dựa vào hướng dẫn viên, cộng đồng leo núi và cơ quan quản lý địa phương. Văn phòng cảnh sát trưởng Siskiyou khuyến cáo người đi bộ đường dài luôn mang theo nhiều phương pháp định vị, bao gồm tùy chọn ngoại tuyến, và liên hệ trạm kiểm lâm trước khi khởi hành. Đây là những bước tối thiểu để giảm phụ thuộc vào điện thoại, ứng dụng và AI trong điều kiện núi cao. Nguyên tắc chung rất rõ ràng: dùng AI như một chiếc bản đồ phác thảo, nhưng luôn kiểm tra lại bằng “bản đồ thật” là người thật, địa hình thật và kinh nghiệm thật.
