Sa Pa khi trẻ con chạy trốn người châu Âu
Sa Pa 35 năm trước là biểu tượng sống động của du lịch Việt Nam lịch sử, khi một thị trấn miền núi gần như tách biệt với thế giới, chỉ có vài du khách nước ngoài sớm đặt chân tới và người dân bản địa vẫn còn ngơ ngác, dè dặt trước những gương mặt châu Âu xa lạ. Nhiếp ảnh gia người Đức Hans-Peter Grumpe, nay sắp bước sang tuổi 78, đã rong ruổi 83 ngày khắp đất nước trong ba mùa hè 1991-1993 để ghi lại những ảnh hiếm Việt Nam về một thời du lịch còn hoang sơ. Theo thống kê, cả năm 1991 Việt Nam chỉ đón khoảng 300.000 lượt khách quốc tế. Đó không chỉ là con số, mà là bằng chứng cho thấy Sa Pa từng yên tĩnh đến mức sự xuất hiện của một người châu Âu có thể khiến trẻ em… bỏ chạy.
83 ngày xuyên Việt và những khung hình không lặp lại
Trong 3 chuyến đi liên tiếp từ năm 1991 đến 1993, Hans-Peter Grumpe đã đặt chân tới 20 tỉnh, thành, chụp khoảng 1.600 bức ảnh, và đến năm 2021 còn công bố thêm gần 400 bức chưa từng giới thiệu trước đó. Đây không phải bộ sưu tập du lịch thông thường, mà là biên niên sử bằng hình ảnh của du lịch Việt Nam phát triển từ vạch xuất phát. Khi ấy, chỉ có công ty lữ hành quốc doanh Vietnam Tourist tổ chức tour cho người nước ngoài; khách muốn đi tới hầu hết địa phương đều phải xin giấy phép riêng và gần như không thể tự do di chuyển. Khách sạn hiếm đến mức ông thường ngủ tại nhà khách của UBND các địa phương, thay vì resort hay homestay tiện nghi như hôm nay. Cuộc rong ruổi ấy cho thấy một thực tế: du lịch Việt Nam lịch sử được xây trên nền thiếu thốn, không phải trên những con số tăng trưởng bóng bẩy.
Sa Pa hai khách Tây và cú sốc mang tên "du lịch"
Năm 1992, Grumpe trở thành một trong những du khách nước ngoài sớm được cấp phép tới khu vực phía Bắc Điện Biên Phủ và dọc biên giới Trung Quốc. Sa Pa khi ấy hoàn toàn khác hiện nay: ngoài ông, chỉ có thêm một du khách người Pháp. Một thị trấn heo hút, gần như chỉ có một biệt thự Pháp cũ cải tạo thành nhà khách – theo ông nhớ, đó gần như là nơi lưu trú duy nhất lúc bấy giờ. Đêm xuống, căn phòng còn có “ba vị khách không mời”: hai con dơi và một con chuột béo gặm bánh xà phòng. Ở nhiều vùng sâu vùng xa, sự xuất hiện của người đàn ông châu Âu râu rậm là điều chưa từng thấy, trẻ em và cả người lớn kéo lông tay, chạm vào râu, hoặc quay mặt, bỏ chạy mỗi khi ông giơ máy ảnh. Những phản ứng hồn nhiên ấy là bằng chứng sống cho thấy Sa Pa từng ở rất xa bản đồ du lịch quốc tế.
Thành phố, Chùa Cầu và một Việt Nam trước khi du lịch tràn tới
Các ảnh hiếm Việt Nam của Grumpe không chỉ dừng ở Sa Pa mà còn ghi lại cả Hà Nội, TP.HCM, miền Trung trong khoảnh khắc chuyển mình. Ông mô tả Việt Nam đổi thay đáng kinh ngạc: nếu năm 1991 đường phố Hà Nội chủ yếu là xe máy Simson, MZ của Đông Đức và những chiếc Volga Liên Xô, thì chỉ hai năm sau, xe Nhật đã dần thay thế. Ban đêm, thành phố sáng hơn, cửa hàng video, người đánh giày, máy chơi game cầm tay xuất hiện khắp nơi; nhiều ngôi nhà cũ bắt đầu bị phá bỏ. Ở miền Trung, Chùa Cầu vẫn chưa trải qua các đợt đại trùng tu quy mô, chưa có bờ kè hay quy hoạch đô thị; cây cầu phủ rêu phong, mái ngói âm dương xỉn màu vì mưa nắng, ban đêm chìm trong ánh đèn vàng mờ và sự tĩnh lặng. Đó là những lát cắt quý của du lịch Việt Nam lịch sử trước khi hạ tầng thương mại hóa phủ kín.
Khi ký ức thành tư liệu và bài học cho du lịch hôm nay
Sau 35 năm, Grumpe chưa trở lại, dù bạn bè kể với ông về một Việt Nam đầy nhà cao tầng và đường phố đông nghịt xe cộ. Ông nói muốn giữ Việt Nam trong ký ức như những gì mình từng trải nghiệm và cho rằng chính vì thế, những bức ảnh ấy giờ đã trở thành “tư liệu lịch sử”. Kiến trúc sư Romain Orfeuvre còn gọi đây là “tư liệu tham chiếu mỗi khi báo chí muốn minh họa những năm đầu đổi mới”. Điều đáng nói là người Việt – những đứa trẻ từng lang thang bên hồ Hoàn Kiếm hay quanh chợ Sa Pa – nay tìm thấy tuổi thơ mình trong các khuôn hình ấy. Một độc giả viết cho ông: “Ông đã tặng tôi tấm vé trở về tuổi thơ”. Du lịch Việt Nam phát triển nhanh đến mức “mọi thứ thay đổi không ngờ”, nhưng nếu không học cách trân trọng những ảnh hiếm Việt Nam này, chúng ta rất dễ quên mình đã đi từ đâu đến.
